Log in


Project: Σε ποια κοινωνία ζούμε βασικά; (12)

Project: Σε ποια κοινωνία ζούμε βασικά; (12)

Ποια συμπεράσματα μπορούμε να βγάλουμε από τις τοποθετήσεις που προηγήθηκαν; Τα ευρήματα, οι αναλύσεις και οι τρόποι θέασης που παρουσιάστηκαν στο project αυτό προσφέρουν μια πολυδιάστατη εικόνα της κοινωνίας, η οποία έχει ήδη αλλάξει εκ βάθρων και για την οποία όμως επίκεινται και άλλες ακόμα δραστικές αλλαγές. Ας τα συνοψίσουμε.

 

Πριν από 45 χρόνια ο Niklas Luhmann διαπίστωνε: "Μια συνεκτική κοινωνική θεωρία μένει ακόμα να γίνει". Σήμερα πρέπει να αναρωτηθούμε αν θα είχε καν νόημα να σχεδιάσουμε μια τέτοια. Άλλωστε η αποτυχία του κομμουνιστικού συστήματος έδειξε ότι μια κοινωνία δεν μπορεί να διαμορφωθεί σύμφωνα με μια ιδεολογία. Η σκέψη ότι οι οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες θα μπορούσαν να σχεδιαστούν συνειδητά εγκαταλείφθηκε το αργότερο στα πλαίσια της αντίστασης ενάντια στην κυριαρχία μερικών προνομιούχων αξιωματούχων που συνδέεται με αυτήν. Τελικά η ροπή προς την ελευθερία, η οποία εκφράστηκε με τα γεγονότα του 1989 και του 1990, κατέρριψε τη θέση ότι τις ανθρώπινες κοινωνίες μπορούμε να τις βάλουμε με το ζόρι μέσα σε ένα πλαίσιο τάξης ή να τις προσανατολίσουμε σύμφωνα με ιδεολογικές οπτικές γωνίες.

Το να δουν την κοινωνία ως "δομικά συνδεδεμένο σύνολο" και να την περιγράψουν εξαντλητικά δεν το κατάφεραν ούτε ο Karl Marx, ούτε ο Emile Durkheim, ο Ferdinand Tönnies, ο Georg Simmel, ο Max Weber ή ο Talcott Parsons. Παρότι αυτοί οι εξαιρετικοί κοινωνικοί επιστήμονες είχαν την αξίωση να κάνουν συνολικές δηλώσεις για την κοινωνία, δεν κατάφεραν να πετύχουν τον στόχο αυτόν. Σε τελική ανάλυση περιέγραφαν πάντα ένα και μόνον κομμάτι, ένα μεμονωμένο φαινόμενο, για να εξηγήσουν τους κοινωνικούς μηχανισμούς.

Το κύριο χαρακτηριστικό της κοινωνίας είναι η αλλαγή της. Οι άνθρωποι και οι κοινωνικές ομάδες αλλάζουν ασταμάτητα όταν αποχωρίζονται τις παρωχημένες δομές και αναπτύσσουν καινούριες ιδέες για τη διαμόρφωση της συμβίωσης. Γι' αυτό κι εμείς πρέπει κάθε τόσο να αναρωτιόμαστε εκ νέου: Σε ποια κοινωνία ζούμε βασικά;

Υπάρχουν φωνές που ισχυρίζονται ότι πλέον δεν υπάρχει κοινωνία, αλλά το πολύ-πολύ να υπάρχουν άτομα που συνεργάζονται μεταξύ τους. Ακόμα κι αν οι άνθρωποι δεν είναι πλέον ενταγμένοι σε οικογένειες στον ίδιο βαθμό όπως πριν από λίγα μόλις χρόνια, ακόμα κι αν δεν ανήκουν σε ορισμένες τάξεις ή δεν ορίζουν τον εαυτό τους μέσω της εθνικής ταυτότητας, δεν υπάρχει αφορμή για να αμφιβάλλουμε για το μέλλον της κοινωνίας. Άρα λοιπόν δεν είναι ενδιαφέρον να ρωτήσουμε αν εξακολουθούμε καν να ζούμε μέσα σε μια κοινωνία, αλλά τι χαρακτηρίζει "την κοινωνία των ατόμων", όπως λέει και ο τίτλος ενός βιβλίου του Norbert Elias.

Πολλά συνηγορούν υπέρ του ότι -όπως είπε κάποτε εύστοχα ο Clifford Geertz- ζούμε σε μια "μεταβατική κοινωνία". Οι διανοητές του project αυτού συμμερίζονται επίσης την άποψη ότι βιώνουμε ηχηρές αλλαγές και ότι βρισκόμαστε ενώπιον άγνωστων μέχρι πρότινος προβλημάτων. Χαρακτηριστική για τη μετάβαση αυτή είναι μια διαδικασία αλλαγής, η οποία απλώνεται σε όλα τα επίπεδα της κοινωνίας. Ο Daniel Bell μιλάει για την εξέλιξη της κοινωνίας της βιομηχανικής παραγωγής σε μια μεταβιομηχανική κοινωνία των υπηρεσιών, ο Peter Gross περιγράφει την αλλαγή από την κοινωνία των πολλαπλών δεσμεύσεων σε μια κοινωνία των πολλαπλών δυνατοτήτων και ο Claus Leggewie διαπιστώνει τη μετάβαση από τη μονοπολιτισμική σε μια πολυπολιτισμική κοινωνία.

Τα φαινόμενα της μετάβασης είναι αντιφατικά. Οι άνθρωποι προσανατολίζονται σε παγκόσμια μέτρα και σταθμά ενώ συγχρόνως αποσύρονται σε έναν έντονα περιορισμένο περίγυρο. Αλλού χάνει το εθνικό κράτος τη σημασία του κι αλλού γιορτάζει την αναγέννησή του. Ακόμα κι αν δεν συνειδητοποιούμε πάντα τα αίτια και τις επιδράσεις της αλλαγής, πρέπει αναγκαστικά να ασχοληθούμε με αυτήν. Πώς μπορούμε όμως να συνδιαμορφώσουμε αυτές τις κοινωνικές αλλαγές και να τις επηρεάσουμε θετικά;

Βρισκόμαστε μπροστά στην επιλογή: Θα πρέπει να μεταβιβάσουμε σταδιακά το καθήκον του κράτους να φροντίζει για τη σταθερότητα, την ασφάλεια και την ευημερία σε κάποιες επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται παγκόσμια και να φορτώσουμε στον καθένα ξεχωριστά την πλήρη ευθύνη για την προκοπή του; Ή θέλουμε να διατηρήσουμε το κράτος ως έναν κεντρικό και ως τον πιο σημαντικό θεσμό κοινωνικής δικαιοσύνης; Θέλουμε πραγματικά μια κοινωνία στην οποία από τη μια να ζουν κάποιοι πάμπλουτοι σε φυλασσόμενα γκέτο ευημερίας και από την άλλη οι άνθρωποι να φυτοζωούν με τα ελάχιστα σε μια ύπαρξη χωρίς σταθερές συνθήκες εργασίας και στο περιθώριο της δημόσιας ζωής; Μπορούμε να κοιτάζουμε άπρακτοι να χάνουν όλο και περισσότερο τη σημασία και την επιρροή τους τα εγγυημένα από το κράτος θεμελιώδη δικαιώματα; Πώς θέλουμε να οργανώσουμε τη σχέση ανάμεσα στο κράτος, τις επιχειρήσεις και τα ιδιωτικά νοικοκυριά, ανάμεσα στα φύλα, ανάμεσα στις πολιτισμικές ομάδες, ανάμεσα στις άτεκνες οικογένειες και σε εκείνες με παιδιά; Πώς να αντιδρούν τα σχολεία όταν οι γονείς παίρνουν όλο και λιγότερο στα σοβαρά τον ρόλο τους ως παιδαγωγοί και αφήνουν τα παιδιά στον εαυτό τους ή στις επιρροές των ΜΜΕ και του δρόμου; Πόσα έχουμε διάθεση να επενδύσουμε στα μορφωτικά ιδρύματα;

Το ταξίδι στην κοινωνία του αύριο αρχίζει με την επίγνωση ότι ο καθένας ξεχωριστά είναι υπεύθυνος για τη βελτίωση των συνθηκών ζωής των ανθρώπων και για μια πιο δίκαιη διαμόρφωση του μέλλοντος, αλλά και ότι αυτούς τους στόχους μόνο συλλογικά μπορούμε να τους πετύχουμε. Σύμφωνα με μια παραλλαγή της δήλωσης του βασιλιά Λουδοβίκου XIV: "Η κοινωνία είμαι εγώ!"

Ο πολιτικός πολιτισμός πρέπει να αλλάξει εκ βάθρων. Η κοινωνική αλλαγή απαιτεί καινούριους δρόμους. Οι πολίτες θα έπρεπε να προετοιμαστούν για μια οδυνηρή αναδόμηση των κοινωνικών συστημάτων και οι πολιτικοί να έχουν το θάρρος να ανανεώσουν το πολιτικό σύστημα. Δεν μπορούμε να επιβάλλουμε μεταρρυθμίσεις μόνο στη ζωή των πολιτών ενώ τα μέλη της πολιτικής ελίτ θα συνεχίζουν να διαθέτουν τις προνομιούχες θέσεις τους.

Ήρθε πια προ πολλού ο καιρός να διαπραγματευτούμε ένα καινούριο κοινωνικό συμβόλαιο. Το πώς μπορεί να είναι αυτό συγκεκριμένα θα αποφασιστεί στη βάση των πιο διαφορετικών επιθυμιών και απόψεων. Όλες οι ομάδες συμφερόντων πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να συνεισφέρουν τις ιδέες και τις απόψεις τους. Ακόμα και άνθρωποι χωρίς εντολή και θέση στο κοινοβούλιο πρέπει να μπορούν να συνδιαμορφώνουν την πολιτική ζωή. Η ωριμότητα μιας δημοκρατικής κοινότητας φαίνεται από το ότι τα θέματα δεν συζητιούνται μόνο σε ελιτίστικους κύκλους, αλλά με ευρεία δημοσιότητα. Ένα από τα πιο σημαντικά καθήκοντα του μέλλοντος λοιπόν είναι να ενθαρρυνθούν περισσότεροι άνθρωποι για περισσότερη ενεργοποίηση. Οι άνθρωποι πρέπει να φτάσουν σε έναν πολιτικό αυτοπροσδιορισμό που να υπερβαίνει την ελεύθερη επιλογή καταναλωτικών αγαθών.

Δεν γίνεται να κοιτάζουμε άπρακτοι αυτήν την κοινωνία να καταρρέει, να διαλύεται και να ριζοσπαστικοποιείται προς πάσα κατεύθυνση. Εξίσου δεν μπορεί για πολύ να πηγαίνουμε καλά όταν οι άνθρωποι αποκλείονται όλο και περισσότερο νομικά και κοινωνικά. Αποτελεί καθαρή κοροϊδία να απαιτούμε μια δημοκρατική, ανοιχτή και ελεύθερη κοινωνία ενώ συγχρόνως αποκλείουμε συνειδητά ανθρώπους από τον άμεσο περίγυρό μας και τους κολλάμε την ετικέτα με τη μακάβρια λέξη "μετανάστης". Καμία δημοκρατική κοινωνία δεν αντέχει να αποκλείει το 10% του πληθυσμού της από τις εκλογές χωρίς να υποστεί βλάβη. Όποιος δεν το καταλαβαίνει αυτό είτε δεν κάνει σκέψεις για το μέλλον είτε αγνοεί ότι η εξέλιξη αυτή έχει μειονεκτήματα και για τη δική του ζωή.

Στην Ελλάδα κοινωνικές διακρίσεις σε βάρος τους δεν βιώνουν μόνον οι άνθρωποι χωρίς ελληνικό διαβατήριο, αλλά και οι άνθρωποι χωρίς δουλειά. Οι ευκαιρίες να βρει κάποιος μια τακτική εργασία μειώνονται. Αυτό αφορά ήδη περισσότερο από το 25% του εργαζόμενου πληθυσμού. Αυτό έχει μοιραίες συνέπειες για μια κοινωνία στην οποία σεβασμό χαίρουν μόνον οι άνθρωποι με μια θέση εργασίας. Με την εκλεπτυσμένη τεχνολογία την οποία διαθέτουν σήμερα οι επιχειρήσεις, η ανθρώπινη εργασία χάνει τη σημασία της. Το κεφάλαιο μπορεί να αυξηθεί και χωρίς εργασία. Ενόψει των επίκαιρων εξελίξεων πρέπει να παραδεχτούμε ότι σε σχέση με την αυξανόμενη ανεργία ακόμα δεν έχουμε φτάσει στην κορύφωση του δράματος. Γι' αυτό είναι καιρός να περάσουμε στην επίθεση και να καταλογίσουμε συνειδητή απάτη σε όσους υπόσχονται πλήρη απασχόληση. Είναι ένδειξη φτώχιας του ελληνικού κομματικού τοπίου ότι όλα τα κόμματα στις τελευταίες εκλογές είχαν ως τελικό στόχο την πλήρη απασχόληση, περίπου σύμφωνα με το σύνθημα ότι δεν μπορεί να γίνει αυτό που δεν θα έπρεπε να γίνει. Πρέπει να αποχαιρετίσουμε την ιδέα ότι η εργασία είναι αυτή που κάνει άνθρωπο τον άνθρωπο.

Για να κάνουμε ει δυνατόν για όλα τα μέλη της κοινωνίας δυνατή τη δημοκρατική συμμετοχή απαιτείται να δημιουργούμε συνδέσεις και να εμποδίζουμε τους αποκλεισμούς. Η διαπαιδαγώγηση και η μόρφωση είναι η βάση της δημοκρατίας, της οικονομικής ανάπτυξης και της σταθερότητας. Χρειαζόμαστε ένα εκπαιδευτικό σύστημα που εκτός από την επαγγελματική εξειδίκευση αναπτύσσει και την ικανότητα κάποιου να διάγει μια αυτόνομη ζωή. Η γνώση και όχι η εργασία θα είναι στο μέλλον η πηγή του κοινωνικού πλούτου.

Γι' αυτό και ο καπιταλισμός με τη μορφή που τον βιώνουμε σήμερα δεν λειτουργεί πλέον. Αρχικά ήταν προσανατολισμένος στη μεγιστοποίηση της παραγωγής ανάλογα με τις ανθρώπινες ανάγκες. Έτσι εξυπηρετούσε την κοινωνική πρόοδο. Οι καπιταλιστές όχι μόνο δημιουργούσαν αγαθά που τα χρειαζόμασταν επειγόντως, αλλά συγχρόνως και θέσεις εργασίας και ευημερία. Σήμερα παράγονται περισσότερα προϊόντα από όσα χρειαζόμαστε πραγματικά. Συνεπώς πρέπει ο καπιταλισμός να παράγει διαρκώς ζήτηση για προϊόντα που βασικά δεν θέλουμε ή ακόμα και δεν χρειαζόμαστε. Το μάρκετινγκ και οι πωλήσεις είναι οι κεντρικές βιομηχανίες αυτού του μεταμοντέρνου καπιταλισμού.

Μόνο με την ανάλογη μόρφωση μπορούμε να παίρνουμε αποφάσεις για αγορές ως κριτικοί καταναλωτές. Όταν βλέπουμε μια συνάφεια ανάμεσα στην ιδιωτική απόφαση και τις κοινωνικές της συνέπειες, τότε αυξάνεται και η συνείδηση της ευθύνης μας ως πολίτες του κράτους.

Αν δεν δραστηριοποιηθούμε πιο έντονα δεν θα πρέπει να εκπλαγούμε αν μια μέρα ξυπνήσουμε σε μια κοινωνία στην οποία δεν θα θέλουμε να ζήσουμε. Όχι η καταστροφή, αλλά η ανανέωση, όχι η απογοήτευση, αλλά το ξεκίνημα, όχι η παθητικότητα, αλλά η πολιτική και κοινωνική δραστηριοποίηση είναι οι λέξεις-κλειδιά του μέλλοντος. Χρειαζόμαστε ενεργούς πολίτες που σκέφτονται παγκόσμια και δρουν τοπικά, που αναλαμβάνουν ευθύνη και δραστηριοποιούνται για μια κοινωνία όπου οι άνθρωποι με την πιο διαφορετική καταγωγή και προσανατολισμό θα μπορούν να αξιώνουν περισσότερα δικαιώματα, ελευθερίες και ασφάλεια για τον εαυτό τους.

Η ειρωνεία του ερωτήματος "Σε ποια κοινωνία ζούμε βασικά;" βρίσκεται στο ότι δεν υπάρχει κάποια σαφής απάντηση, ούτε και μπορεί να υπάρξει. Πολύ απλά οφείλεται στη δυναμική της κοινωνίας ότι δεν μπορεί να κατηγοριοποιηθεί και να περιοριστεί, αλλά πολύ περισσότερο γίνεται όλο και πιο αδιαφανής και πιο πολύπλοκη, κινείται διαρκώς και αλλάζει. Ούτε και στο μέλλον θα αλλάξει κάτι ως προς αυτό.

© 2014 Συστημικό Ινστιτούτο Θεσσαλονίκης