Log in


Project: "… συνεχίζοντας τη συζήτηση…" (1)

 

Όλοι ξέρουμε τον ταοϊστικό αφορισμό «ο δρόμος είναι ο στόχος»: Ο Harry Goolishian ήταν εκείνος που είπε ότι στόχος της θεραπείας δεν είναι τόσο το να σημαδεύει ορισμένα περιεχόμενα και μετά να τα πετυχαίνει μέσα στη θεραπεία. Ότι πολύ περισσότερο μας ενδιαφέρει «να διατηρούμε τη διαδικασία της συζήτησης» ή και να φροντίζουμε «να κρατηθεί η ροή της συζήτησης» -στα αγγλικά αυτό μπορεί να εκφραστεί πιο απλά: «continuing the conversation» (σίγουρα δεν είναι τυχαίο ότι στις ΗΠΑ υπάρχει με αυτό το όνομα και ένα newsletter που είναι αφιερωμένο στις ιδέες του Bateson).

Εδώ και πολύ καιρό τριγυρνάει στο μυαλό μου η ιδέα να βρω μια ελληνική έκφραση για το «continuing the conversation» και αυτό το σύνθημα να το καθιερώσω ακόμα και σαν υπότιτλο του Συστημικού Ινστιτούτου Θεσσαλονίκης.

Η ελληνική μετάφραση του «continuing the conversation» που για μένα πλησιάζει περισσότερο από όλες στην ιδέα του Goolishian ήταν το «… συνεχίζοντας τη συζήτηση…».

Αυτό είναι ένα καινούριο project λοιπόν, στο οποίο έχω σκοπό να σας μεταφέρω κάθε μήνα κάποιες συζητήσεις (όπως τις θυμάμαι ή και από τις σημειώσεις που έχω κρατήσει, άλλωστε τις έχω αναπαραγάγει πολλές φορές προφορικά με διάφορους συνομιλητές όλα αυτά τα χρόνια στα εκπαιδευτικά σεμινάρια και όχι μόνο) με "μεγάλους" συναδέλφους που κατά καιρούς έχω γνωρίσει και έχουν αποτελέσει φωτεινή πηγή έμπνευσης για μένα. Αυτό αποφάσισα να το κάνω με την ελπίδα ότι έτσι συμβάλλω στο να …συνεχίζεται η συζήτηση. Θα δίνω στο περιεχόμενο τη μορφή ενός διαλόγου για λόγους καλύτερης αναγνωσιμότητας. Επίσης έτσι προσπαθώ να μεταφέρω και λίγο από το στυλ του εκάστοτε συνομιλητή μου. Θα χαιρόμουν ιδιαίτερα αν σχολιάζατε κάποια σημεία ή και αν διαδίδατε τα κείμενα αυτά σε όσους νομίζετε ότι μπορεί να τους ενδιαφέρει. Όπως λέει και η λαϊκή ρήση "για να θυμούνται οι παλαιότεροι και να μαθαίνουν οι νεότεροι" … καλή και δημιουργική διασκέδαση!

Η «συζήτηση» με τον Bradford P. Keeney [όταν τον γνώρισα το καλοκαίρι του 1984. Πριν από 32 συναπτά έτη. Τότε δούλευα στην "ΙΘΑΚΗ" και δεν είχα αρχίσει ακόμα να εργάζομαι ιδιωτικά].

 

Πώς θα περιέγραφες εσύ τον εαυτό σου; Ως κυβερνητικό επιστημολόγο;

Προτιμώ τον χαρακτηρισμό «ανθρώπινος κυβερνητικός» και χρησιμοποιώ την έκφραση «ανθρώπινος» για να κάνω σαφές ότι πρόκειται για ένα άλλο είδος κυβερνητικής από το Α και το Ω που χρειάζονται για την κατασκευή των υπολογιστών ή των μηχανισμών ρύθμισης και ελέγχου.

Αυτό που λες για το «Α και το Ω» μου θυμίζει τη μεταφορά της εξουσίας και του ελέγχου. Πώς σκέφτεσαι για τη μεταφορά της εξουσίας σε σχέση με τον εαυτό σου και τη δουλειά σου, σε σχέση με τον τομέα της οικογενειακής θεραπείας και με την ανθρώπινη κυβερνητική;

Αυτό είναι ολόκληρο βιβλίο!

Εντάξει λοιπόν, τότε συνόψισε λίγο το βιβλίο αυτό.

Ο βαθμός στον οποίον πιστεύεις ότι η μεταφορά της εξουσίας είναι κατάλληλη ως περιγραφή της επικοινωνίας στις κοινωνικές σχέσεις χαρακτηρίζει τον βαθμό στον οποίον έχεις ολοκληρώσει το άλμα ή την αλλαγή σε σχέση με τη βασική παραδοχή (υπόδειγμα) προς μια πιο περιεκτική κυβερνητική επιστημολογία. Κι όμως αυτό μοιάζει να είναι που δημιουργεί τη μεγαλύτερη σύγχυση στον τομέα μας. Εγώ συμφωνώ με τον Richard Rabkin ότι η μεταφορά της εξουσίας είναι ο κεντρικός επιστημολογικός πυρήνας γύρω από τον οποίον παίρνουν μορφή άλλα θεωρητικά ζητήματα και εννοιολογικές μάχες. Οι περισσότεροι άνθρωποι όμως ρωτάνε «Πώς μπορείς να λες ότι δεν υπάρχει εξουσία στις ανθρώπινες σχέσεις την ώρα που μπορείς, ας πούμε, να δεις ένα ιμπεριαλιστικό έθνος να καταχράται μια μικρή λατινοαμερικάνικη χώρα κλπ.». Μια περιεκτική κυβερνητική κατανόηση κάνει χωρίς παρεξηγήσεις σαφές ότι ελάχιστο μόνον έλεγχο ή εξουσία μπορεί να διαθέτει κάποιος. Είναι πάντοτε μέρος ενός συστήματος που τον περιέχει και το οποίο καθορίζει τις πράξεις του. Σκέφτομαι ότι η μεταφορά της εξουσίας είναι μια αρκετά επικίνδυνη μεταφορά, είτε πιστεύεις ότι διαθέτεις εξουσία είτε όχι. Αυτό μας έχει πει ο Gregory Bateson. Αν απαρνηθείς τη μεταφορά της εξουσίας που θα καταλήξεις; Στο “Aesthetics of Change” [New York-London: Guilford, 1983] έχω γράψει γι’ αυτά τα πράγματα. Θα αρχίσεις να μιλάς όλο και περισσότερο για τη θέση σου ως μέρος ενός οικοσυστήματος. Από αυτήν την οπτική γωνία οι διάφορες περιγραφές που συχνά κατασκευάζουμε όταν χρησιμοποιούμε τη μεταφορά της εξουσίας δεν έχουν κανένα νόημα πλέον. Τότε θέτουμε άλλες ερωτήσεις. Δεν ρωτάμε «Έχεις έλεγχο ή εξουσία;», αλλά αντί αυτού ρωτάμε «Με ποιον τρόπο είσαι μέρος ενός συστήματος;»

Πιστεύεις ότι σε πολλούς οικογενειακούς θεραπευτές είναι ξεκάθαρο ότι η μεταφορά της εξουσίας είναι ένα τόσο κεντρικό ερώτημα;

Μπορείς, αν θέλεις, να δεις τις ασυνείδητες προτιμήσεις που καθοδηγούν την αντίληψή μας. Αν ρωτούσες ανθρώπους πώς γίνεται και σε βλέπουν να κάθεσαι σ’ αυτήν εκεί την καρέκλα νομίζεις ότι θα αναφερόταν στις ασυνείδητες προτιμήσεις που προδιαγράφουν το πώς κατασκευάζουν μια τέτοια αντίληψη; Ξέρεις, αρκεί να πας σε ένα Ames Room [βλ. Gregory Bateson «Krankheiten der Erkenntnistheorie» στο «Ökologie des Geistes», Frankfurt: Suhrkamp 1983] για να θυμηθείς αυτές τις ασυνείδητες προτιμήσεις. Οι περισσότεροι από μας έχουμε ακούσει για το μάθημα αυτό. Σε αναλογία με αυτό μπορούμε να δούμε το ευρύτερο οργανωτικό πνεύμα στο σύνολο του τομέα της οικογενειακής θεραπείας, όπου ελάχιστοι μόνον από μας έχουν συνείδηση των βασικών προτιμήσεων που οργανώνουν το πώς σκεφτόμαστε, πώς αντιλαμβανόμαστε και πώς δρούμε. Μια από τις προτιμήσεις που είναι ασυνείδητη για τους περισσότερους οικογενειακούς θεραπευτές, των ηγετών του πεδίου συμπεριλαμβανομένων, είναι η μεταφορά της εξουσίας. Όσο κι αν δεν έχουμε συνείδηση των βασικών προτιμήσεων που οργανώνουν την αντίληψη στις (και για τις) θεραπευτικές συνεδρίες, αλλά και στα (και για τα) συνέδρια, αυτές οι προτιμήσεις μας οργανώνουν διαρκώς. Το ερώτημα λοιπόν παραμένει: Θα μείνεις τυφλά σε έναν τρόπο σκέψης που βασίζεται στη μεταφορά της εξουσίας ή θα κινηθείς προς έναν κυβερνητικό τρόπο θέασης; Φυσικά αυτό που θα χρειαζόμασταν θα ήταν η αυταπάτη ενός Ames Room για τον δικό μας τομέα, όπου οι κλινικοί θα ερχόταν σε σύγκρουση με τις δικές τους επιστημολογικές προτιμήσεις. Αν συνέβαινε αυτό θα μπορούσαμε πιο εύκολα να αναρωτηθούμε ποιες προτιμήσεις θα έπρεπε να μας οργανώνουν.

Η θεραπεία ορίζεται συχνά ως μια μέθοδος για να επηρεάζουμε και να αλλάζουμε άλλους ανθρώπους. Αν σε καταλαβαίνω σωστά, ένας τέτοιος ορισμός είναι γραμμικός και εσφαλμένος και συνδέεται με τη μεταφορά της εξουσίας.

Πάντα μπορείς να σβήσεις την παραδοσιακή στίξη ότι ο θεραπευτής κάνει πράγματα με την οικογένεια και να την αναποδογυρίσεις, δηλαδή να δεις ότι η οικογένεια κατασκευάζει -ασυνείδητα ίσως- παρεμβάσεις που στοχεύουν στο να καταφέρουν τον θεραπευτή να είναι χρήσιμος. Ποτέ δεν θα μπορέσεις να συλλάβεις τη συγχρονικότητα και την ολότητα του διαδραστικού συστήματος αν το σπας σε ξεχωριστά κομμάτια και ισχυρίζεσαι ότι το ένα κομμάτι είναι υπεύθυνο για το άλλο. Παρ’ όλα αυτά το κάνουμε συχνά αυτό και κάποιες φορές μάλιστα είναι και μια χρήσιμη υπόθεση. Σημαντικό όμως είναι να διατηρήσουμε τη συνείδηση ότι αυτή είναι μια στίξη στα κομμάτια.

Σκέφτομαι ότι αυτά που λες κατά βάθος δεν είναι και πολύ καινούρια. Τα έχουν πει και οι Ινδιάνοι της Αμερικής -πριν από σένα και τον Bateson.

Και ο Ghandi και ο Martin Luther King, να μην τους ξεχνάμε και αυτούς. Πρόσφατα έγινε ένα συνέδριο με τους κυβερνητικούς Heinz von Foerster και Humberto Maturana. Ένας απ’ αυτούς ανέφερε ότι η εξουσία είναι μια ακατάλληλη περιγραφή για τα κοινωνικά φαινόμενα και τότε πετάχτηκε μια οικογενειακή θεραπεύτρια που ήταν μεταξύ των ακροατών και φώναξε: «Πώς τολμάτε τον ισχυρισμό ότι δεν υπάρχει κάτι σαν την εξουσία!» Τότε ο von Foerster θυμήθηκε την εποχή που αναγκαζόταν να ζει κάτω από την απειλή ενός Χίτλερ, ο οποίος, σύμφωνα με τα λόγια της, χωρίς αμφιβολία « διέθετε εξουσία πάνω σε πολλές ζωές». Ο von Foerster σηκώθηκε αργά και με τρεμάμενη φωνή είπε: «Θυμάμαι μια εποχή στη Γερμανία όπου μπορούσες να πάς στη λαϊκή αγορά και αν η φωνή σου είχε έστω και μια φευγαλέα ιδέα σαρκασμού την ώρα που μιλούσες γι’ αυτό που συνέβαινε μπορούσες εύκολα να βρεθείς στο στρατόπεδο του θανάτου». «Και τώρα σας λέω ότι ο Χίτλερ δεν είχε καμία εξουσία. Ή τουλάχιστον δεν είχε περισσότερη εξουσία από αυτήν που είχε το πρόσωπο πάνω σε αυτά που έλεγε στη λαϊκή αγορά». Μετά σηκώθηκε ο Humberto Maturana και απάντησε: «Εγώ ζω στη Χιλή, όπου βλέπω κάθε μέρα μπροστά στα μάτια μου τη δυνατότητα να πεθάνω». «Δεν υπάρχει καμία εξουσία επάνω μου. Έχω αποφασίσει να ζήσω». Συμφωνώ μαζί σου, Τάσο. Δεν είναι καινούρια η άποψη ότι η μεταφορά της εξουσίας είναι όχι μόνον ακατάλληλη, αλλά εν δυνάμει και επικίνδυνη -και για εκείνους που πιστεύουν ότι διαθέτουν εξουσία και για εκείνους που πιστεύουν ότι τη διαθέτει ο Ronald Reagan, το Πεντάγωνο ή οι διαδηλωτές. Παρότι όλα αυτά δεν είναι καινούρια, το να τα ξανασκεφτούμε μπορεί να φέρει το «καινούριο» σε έναν κόσμο που υποφέρει διαρκώς από τις συνέπειες μιας ακατάλληλης επιστημολογίας.

Στον τομέα της οικογενειακής θεραπείας υπάρχει προφανώς μια αντίφαση. Πολλοί από τους ηγέτες ενώ ισχυρίζονται ότι χαιρετίζουν και υιοθετούν τις ιδέες του Bateson, μοιάζει να αγνοούν μια από τις βασικές του δηλώσεις -την επίθεσή του στη μεταφορά της εξουσίας. Πώς το εξηγείς αυτό;

Ένας μεγάλος αριθμός των λεγόμενων ηγετών στον τομέα της οικογενειακής θεραπείας πιστεύουν στον μύθο της εξουσίας.

Ποιος τους ορίζει ως ηγέτες;

Οι ίδιοι το κάνουν αυτό! Ενίοτε εκδίδουν και περιοδικά (γέλια). Ποζάρουν ως αυθεντίες με βάση τον τρόπο που περιτυλίγουν τις σκέψεις τους σε βιβλία και τον τρόπο που τις παρουσιάζουν σε συνέδρια. Πολλοί από αυτούς είναι πάρα πολύ ικανοί στο να χειρίζονται τον προσδιορισμό των πλαισίων έτσι που να χαρακτηρίζονται οι ίδιοι ως η φωνή της αυθεντίας. Αν λοιπόν πιστεύεις στη μεταφορά της εξουσίας και φροντίζεις να παρουσιάζεις τον εαυτό σου ως αυθεντία, πόσος χρόνος σου μένει μετά πραγματικά για διάβασμα, για σκέψη και για συζήτηση; Ίσως κανείς τους να μην έχει διαβάσει τις απόψεις του Bateson (γέλια). Εκεί που θέλω να καταλήξω είναι ότι πρέπει να διακρίνεις ανάμεσα στην πολιτική χρήση και στην κατάχρηση του ονόματος του Bateson. Η τελευταία είναι μια πρόσκληση για ανωτερότητα και για εξουσιαστικές τακτικές, ενώ η πρώτη κάνει εύλογη μια διαφορά στη σκέψη που μπορεί να κάνει μια μεγάλη διαφορά.

Πώς βλέπεις τη δική σου σχέση με τον τομέα της οικογενειακής θεραπείας;

Μια συνέπεια των γραπτών μου για την οικογενειακή θεραπεία είναι ότι κατασκευάζονται σχήματα που συνδέουν και τα οποία με εκπλήσσουν κάθε τόσο. Εκπλήσσομαι με τα γράμματα που παίρνω από όλον τον κόσμο, ακόμα και από την Ελλάδα, από ανθρώπους που σκέφτονται τα ίδια ερωτήματα που γοητεύουν κι εμένα. Νομίζω ότι αυτή είναι μια μορφή σχέσης.

Δηλαδή μπορούμε να περιμένουμε με ανυπομονησία τις επόμενες δημοσιεύσεις σου;

Ο συνάδελφός μου Jeffrey Ross και εγώ γράψαμε ένα βιβλίο, το «Mind in Therapy: Constructing Systemic Family Therapies» [Basic], που θα εκδοθεί την άνοιξη του 1985. Επίσης το 1985 θα εκδοθεί το βιβλίο «Systemic Therapy in Practice» [Guilford]. Πρόκειται για μια ανάλυση της κλινικής δουλειάς της Olga Silverstein. Και κάποια άλλα ακόμα πυροτεχνήματα, συμπεριλαμβανομένου και ενός γερμανικού βιβλίου για τις συζητήσεις μου με τον Bateson [G. Bateson/B.P. Keeney: Über Paradigma-Wechsel].

Ελπίζω με όλα αυτά να έχεις και αρκετό χρόνο ώστε να μπορείς και να σκέφτεσαι γι’ αυτά που γράφεις (γέλια).

(Γέλια) Αυτό είναι πάντα το πρόβλημα. Όλα αυτά είναι μια εξάρτηση. Είναι σαν το jogging: Αρχίζεις με το γράψιμο και νιώθεις άβολα όταν δεν το κάνεις. Ξέρω ότι έχω κατασκευάσει μια τάξη για τα προβλήματα και ελπίζω ότι μια μέρα θα είμαι σε θέση να απολαύσω την εμπειρία του μη γραψίματος. Ίσως οι συνεντεύξεις και οι συζητήσεις να είναι μια δυνατότητα.

© 2014 Συστημικό Ινστιτούτο Θεσσαλονίκης