Log in


Project: … συνεχίζοντας τη συζήτηση … (8) Marcia Sheinberg


Σήμερα (Φεβρουάριος του 2018) δημοσιεύω μια συζήτηση που είχα με τη Marcia Sheinberg το καλοκαίρι του 1993 με θέμα τις ιστορίες ντροπής. «Εκτός από την ιστορία για την οποία μια οικογένεια ντρέπεται πρέπει να υπάρχουν και ιστορίες για τις οποίες να μπορεί να είναι υπερήφανη».

 

Έχω τη εντύπωση ότι το Ackerman Institute εξακολουθεί να είναι ένα μέρος όπου γίνονται πράγματα.

Νομίζω ότι ισχύει. Εξακολουθεί να μας ενδιαφέρει πάρα πολύ η δημιουργικότητα και η ανάπτυξη καινούριων ιδεών. Πολλοί συνεργάτες του ινστιτούτου εργάζονται επιπλέον και σε προγράμματα στα οποία αντιμετωπίζουν δύσκολα προβλήματα. Εγώ π.χ. έστησα ένα πρόγραμμα για την αιμομιξία, το οποίο συμπεριλαμβάνει κοινωνικές υπηρεσίες, δικαστήρια καθώς και το σύστημα προστασίας παιδιών και εφήβων, έτσι ώστε μέσα από την κοινή προσπάθεια να αναπτύξουμε ένα συστημικό μοντέλο για τη θεραπεία αυτού του δύσκολου προβλήματος. Στο Ackerman Institute εξακολουθεί να υπάρχει μια θαυμάσια μεγάλη ελευθερία για πειραματισμούς και για να είμαστε επινοητικοί στη δουλειά μας. Έχουμε περίπου 20 ανθρώπους διδακτικό προσωπικό, 8 τακτικούς και κάποιους που κάνουν μόνο μια παράδοση ή ένα σεμινάριο.

Κατά κύριο λόγο κοινωνικοί λειτουργοί;

Ναι, αλλά και ψυχίατροι και ψυχολόγοι. Πάντως στην πλειοψηφία γυναίκες. Αυτήν την εποχή βρισκόμαστε σε μια φάση μεγάλων αλλαγών. Σε συνάρτηση με την αναζήτηση μιας καινούριας διευθύντριας για τον τομέα της εκπαίδευσης [αργότερα επελέγη η ίδια η Marcia Sheinberg ως διευθύντρια του τομέα εκπαίδευσης] συζητήσαμε τι εκτιμούμε στο εκπαιδευτικό μας πρόγραμμα και τι βρίσκουμε μάλλον προβληματικό. Ένα από τα πράγματα που θέλουμε να αναπτύξουμε είναι μια καλύτερη ανάδραση ανάμεσα στα προγράμματά μας και στα εκπαιδευτικά μας προγράμματα. Μέχρι τώρα είχαμε από τη μια μεριά τα προγράμματα και από την άλλη μεριά την εκπαίδευση, όμως πρέπει να σκεφτούμε πώς μπορούμε να εντάξουμε τους φοιτητές στο σύνολο της ζωής του ινστιτούτου. Και ο καινούριος μας διευθυντής, ο Peter Steinglass, θα προτιμούσε να μας δει να μεταδίδουμε περισσότερα ερευνητικά αποτελέσματα στη διδασκαλία. Η ομάδα των συναδέλφων θα μπορούσε στον τομέα αυτόν να είναι κάπως λιγότερο πολύπλοκη.

Άκουσα ότι σε πολλά πανεπιστήμια στους καθηγητές π.χ. οικογενειακής θεραπείας δεν παραχωρείται πλέον χρόνος για πρακτική δουλειά.

Εγώ ανήκω στους ξεροκέφαλους υποστηρικτές της εναλλαγής ανάμεσα στη διδασκαλία και την πράξη. Δεν θα έπρεπε κάποιος μόνο να διδάσκει. Όταν δεν συγκεντρώνει πρακτική εμπειρία δεν έχει ιδέα για τα όρια των ιδεών του ή για την εφαρμοσιμότητά τους. Είναι χρήσιμες; Αξίζουν κάτι;

Του λείπει και η παρακίνηση μέσα από την εμπειρία να κάνει πράγματα που ποτέ πριν δεν έχει ξανακάνει και να αναρωτηθεί: για στάσου, τι γίνεται εδώ;

Τελικά ζει μόνο μέσα στο κεφάλι του και όχι μέσα στη διάδραση με τους πελάτες, η οποία άλλωστε μας δίνει τη δύναμη να προχωρήσουμε. Στο Ackerman Institute είμαστε ακριβώς εκεί, στην πολυσχιδία της κλινικής εμπειρίας.

Όταν διάβασα το άρθρο «Αγάπη και βία» (1990) που έγραψες μαζί με άλλους, σκέφτηκα ότι οι ιδέες σας για την ‘αποκάλυψη των προτιμήσεων’ ή την ‘υπέρβαση των προτιμήσεων’ θα μπορούσαν να εφαρμοστούν και στις περιπτώσεις αιμομιξίας. Η διαφορά εξουσίας ανάμεσα στον άνδρα και τη γυναίκα είναι διαφορετική από εκείνην ανάμεσα στον πατέρα και την κόρη, αλλά παρ’ όλα αυτά.

Ναι, είναι σημαντικό να βοηθάμε τους ανθρώπους να εκφράζουν τις πεποιθήσεις και τις υποθέσεις τους σε σχέση με τη σημασία του φύλου. Εγώ κάνω συχνά ερωτήσεις για να προκαλέσω βγουν προς τα έξω οι απόψεις σε σχέση με αυτήν. Με τον τρόπο αυτόν μπορούμε μετά να τις επεξεργαστούμε. Σε μια οικογένεια π.χ. όπου ένα μικρό κορίτσι παρενοχλούνταν από τον προ-παππού και από τον φίλο της μητέρας, η μητέρα σκεφτόταν να συνεχίσει να επιτρέπει στον φίλο της να έρχεται στο σπίτι για να μπορεί να επισκέπτεται τον γιο της, παρότι η κόρη ένιωθε να την ενοχλεί πολύ η παρουσία του. Πιεζόταν πολύ έντονα. Ήταν αμφιθυμική: Εξακολουθούσε να της αρέσει ο φίλος της και έμοιαζε να έχει κατανόηση για το ότι ήθελε να βλέπει τον γιο της. Όταν εμείς προσπαθούσαμε να κατανοήσουμε το δίλημμα αυτό τη ρώτησα ποιος κατά τη γνώμη της θα υπέφερε περισσότερο -η κόρη της ή ο φίλος της; Εκείνη μοιράστηκε μαζί μου μια σημαντική πεποίθηση: Οι γυναίκες μπορούν να αντέξουν τον συναισθηματικό πόνο καλύτερα από ότι οι άνδρες. Όταν εκφράστηκε η σκέψη αυτή έγινε κατανοητή η λογική της σύγκρουσης γύρω από το αν θα έπρεπε να επιτρέπει στον φίλο της να την επισκέπτεται ή όχι, ακόμα κι αν η κόρη ένιωθε ακραία άβολα. Όταν μια τέτοια πεποίθηση αναγνωρίζεται, τότε μπορεί και να συζητηθεί και να αξιοποιηθεί.

Η «αιμομιξία» αναφέρεται σε εντελώς διαφορετικά φαινόμενα.

Κάποιοι άνθρωποι λένε ότι η αιμομιξία είναι μια μορφή βίας, άλλοι λένε ότι είναι μια έκφραση της σεξουαλικότητας. Και τα δυο είναι σωστά. Πολλοί από τους άνδρες αυτούς έχουν κακοποιηθεί οι ίδιοι σεξουαλικά όταν ήταν παιδιά ή έφηβοι. Πολλοί από τους άνδρες που κακοποιούν άλλους άρχισαν να το κάνουν όταν ήταν 11 ετών -δηλαδή πριν από την εφηβεία. Όταν δουλεύουμε με άνδρες που το ξεκίνησαν σ’ αυτήν την ηλικία συζητάμε μαζί τους τι σήμαινε γι’ αυτούς το να μπουν στην εφηβεία. Τους ρωτάμε π.χ.: Τι σε ανησυχούσε σε σένα περισσότερο όταν ήσουν 11 ετών; Φοβόσουν μήπως είσαι ομοφυλόφιλος; Τι σήμαινε για σένα το να είσαι άνδρας; Ποιος ήταν το πρότυπό σου; Πώς ένιωθες με τον ανδρισμό σου αφού είχες κακοποιήσει;

Τι εννοείτε με τη λέξη ‘αποδόμηση’;

Με το «αποδόμηση» εννοώ ότι τρόπον τινά ψιλοκόβουμε ένα συμβάν ή μια άποψη. Το ψιλοκόβουμε στα εξ ων συνετέθη. Όταν π.χ. ένας άνδρας στο «πρόγραμμα για τη βία» λέει: «Νιώθω φωτιά στις φλέβες μου. Κάηκαν οι ασφάλειές μου και τη χτύπησα» τότε θα τον ρωτούσαμε: «Για μια στιγμή, ένα-ένα: τι ένιωσες πρώτα, τι σκέφτηκες, ποιους συνειρμούς είχες σχετικά με αυτό που σκέφτηκες; Πες το ξανά παρακαλώ!» και στο τέλος της αφήγησης και της επανάληψης της αφήγησης γίνεται μια δράση που δεν πήγε απλά από το Α στο Β, όπου η γροθιά προσγειώθηκε στο πρόσωπό της, αλλά γίνεται ένα συμβάν με πολλές σημασίες, απόψεις και συνειρμούς που ανήκουν σ’ αυτό. Είναι περίπου σαν να παίζαμε κάτι σε αργή κίνηση. Όταν ψιλοκόβεις τη συμπεριφορά σε τόσο μικρά κομμάτια τότε μπορεί κάποιος να κάνει την εμπειρία ότι έχει πολύ περισσότερες δυνατότητες ελέγχου και ότι «αυτό» δεν τον κατακλύζει πλέον έτσι απλά. Η ιδέα της αποδόμησης θυμίζει κάθε τόσο σ’ εμάς τους θεραπευτές να αντιστεκόμαστε στις γενικεύσεις, να θεωρούμε κάθε συμβάν μοναδικό και να μένουμε περίεργοι. Ψιλοκόβουμε τα μεγάλα σχέδια σε πολλά κομμάτια και μετά τα ξαναστήνουμε εκ νέου, τα ανακατασκευάζουμε. Αυτό που ονομάζουμε συν-κατασκευή είναι: Πρώτα αποδομούμε, μετά -με συνεργασία μεταξύ θεραπευτή και πελάτη- ξαναστήνουμε.

Θα μπορούσατε να το κάνετε και με έναν άνδρα που έχει διαπράξει αιμομιξία;

Ναι. Ερωτήσεις όπως: Τι σκεφτόσουν όταν καθόσουν στην κουζίνα πριν πας στο υπνοδωμάτιο της θετής κόρης σου;»

Αν ο άνδρας περιγράψει τις σεξουαλικές του ανάγκες, τότε θα τον ρωτούσαμε αρκετά διεξοδικά και θα ταυτοποιούσαμε τις σκέψεις και τα συναισθήματα που έχει τη στιγμή που αποφασίζει να χρησιμοποιήσει τη θετή του κόρη για να ικανοποιήσει τις ανάγκες αυτές. Στη διάρκεια της διαδικασίας αυτής θα μάθουμε ίσως ότι πιστεύει πως έχει το δικαίωμα να ικανοποιεί τις ανάγκες του και πως αυτή η προσδοκία αφήνει εντελώς εκτός οπτικού πεδίου τις ανάγκες της κόρης. Οι περισσότερες θεραπείες που γινόταν παλαιότερα με τους άνδρες αυτούς δεν ενδιαφερόταν για την αποδόμηση του ανδρισμού. Δεν μιλούσαν στη θεραπεία για τον ανδρισμό. Όταν όμως αποδομούμε την πράξη του άνδρα, τότε μπορεί αυτός να αρχίσει να βλέπει και να αξιολογεί τις πεποιθήσεις του σε σχέση με τη σεξουαλικότητα και τα δικαιώματα σε αυτήν.

Πολλά θύματα αιμομιξίας φαίνεται να έχουν την προτίμηση ότι είναι απολύτως εκτεθειμένα χωρίς καμία εξουσία. Ποτέ όμως δεν είναι μόνον παθητικά. Αντιστέκονται, ίσως χωρίς να το συνειδητοποιούν, αποσυνδέουν αυτό που συμβαίνει ή αυτό που αισθάνονται, γυρνούν αλλού το πρόσωπό τους ή σκέπτονται απαίσιες λέξεις. Μπορούμε να αποδομήσουμε και το βίωμα του κοριτσιού και τα συμπεράσματα που βγάζει από αυτό;

Στη φεμινιστική θεραπεία των ανθρώπων που επιβίωσαν από αιμομιξία μια ιδέα ήταν πολύ σημαντική: Η μετάβαση από την άποψη του θύματος στην άποψη του επιβιώσαντος.

Ότι υπάρχει η δυνατότητα και ο χώρος για αγώνα.

Ότι έχει τη δύναμη να επιβιώσει. Μπορώ να φανταστώ ότι θα μπορούσε κάποιος να αποδομήσει την εμπειρία τους με την έννοια του να δει τα δυνατά τους σημεία και τις ικανότητές τους - π.χ. τη δύναμη να επιβιώσουν. Αυτό δεν σημαίνει ότι εννοούμε πως είχε εμπλοκή στη δραστηριότητα. Υπάρχει στην Ελλάδα νόμος εναντίον της σεξουαλικής κακοποίησης;

Υπάρχει. Πρέπει όμως να εφαρμόζεται με τη μέγιστη προσοχή και υπομονή. Όταν π.χ. ένα κορίτσι λέει: «Θα με σκοτώσουν αν μάθουν ότι μίλησα!», τότε αυτό μπορεί κάλλιστα να είναι αλήθεια.

Δεν προστατεύουν οι μητέρες καθόλου τις κόρες τους;

Η οικογένεια αυτή ζει κάτω από συνθήκες ακραίου στρες. Η κοινωνικο-οικονομική της θέση είναι άθλια και έχουν και μεγάλη πίεση από την υπόλοιπη οικογένεια να διατηρούν τα παλιά ήθη, να δίνουν χρήματα κλπ. Το να προστατέψουν την οικογένεια από την ντροπή έχει στην κατάσταση αυτή μεγαλύτερη προτεραιότητα από την ευημερία του κοριτσιού. Η ευημερία του κοριτσιού, αν είναι να παντρευτεί κάποτε, είναι η τιμή της οικογένειας.

Μα τότε πρέπει να υπάρχει ένα αυστηρό ταμπού εναντίον της αιμομιξίας, αν συνδέεται τόσο μεγάλη ντροπή με αυτήν.

Ένα αυστηρό ταμπού για το να μιλήσεις γι’ αυτό. Η αποκάλυψη του μέλους της οικογένειας που κακοποιεί πρέπει να αποφευχθεί πάση θυσία.

Αυτή είναι μια καλή διάκριση. Συμβαίνει συχνά η αιμομιξία;

Κάποτε ένα κορίτσι γυμνασίου από την πόλη μιας συναδέλφου της έδειξε μια φωτογραφία της τάξης της. Σχεδόν για κάθε κορίτσι μπορούσε να πει κάτι σαν: «αυτήν την κακοποιεί ο αδελφός της, αυτήν ο θείος της, αυτήν τη δέρνουν κάθε μέρα, αυτήν τη δέρνει και την κακοποιεί ο πατριός της» κλπ.

Είναι μια πολύ πατριαρχική κουλτούρα με την άποψη ότι οι άνδρες είναι ιδιοκτήτες των γυναικών.

Σε κάποιες μεσογειακές κουλτούρες είναι ιερό τους καθήκον να προστατεύουν τις γυναίκες.

Ενώπιον του έξω κόσμου, αλλά μέσα ανήκουν στους άνδρες. Ναι, αυτή είναι μια επικίνδυνη σύνδεση. Στις ΗΠΑ καθόλου δεν είναι και τόσο διαφορετικά. Συχνά ένα παιδί που γνωστοποίησε την αιμομιξία μετά το παίρνει πίσω. Αυτό συμβαίνει συχνά, ιδίως στους εφήβους. Στην αρχή το λένε και μετά λένε: ποτέ δεν συνέβη, από το μυαλό μου το έβγαλα. Εμείς όμως πλέον ξέρουμε ακριβώς ότι πρέπει να ακούμε τι λένε και ότι δεν θα έπρεπε να δίνουμε τόση προσοχή στο ότι το παίρνουν πίσω. Εφόσον το είπαν κατά κανόνα αυτό σημαίνει ότι το εννοούσαν κιόλας.

Όμως στο μεταξύ πηγαίνουν μετά στο σπίτι τους.

Οι νόμοι μας είναι ως προς αυτό διαφορετικοί. Όταν ένα παιδί γίνεται δεκτό σε έναν προστατευόμενο χώρο, τότε δεν έχει τη δυνατότητα να φύγει ξανά. Εγώ αυτό δεν το θεωρώ καλό σύστημα -το εξηγώ μόνο. Είναι ανήλικη και το κράτος έχει στην περίπτωση αυτήν την επιμέλειά της. Όχι η οικογένεια.

Έτσι μπαίνει το κορίτσι σε σύγκρουση με την ισχυρή του αφοσίωση προς την οικογένεια αλλά και προς τον πατέρα.

Ναι. Όταν θίγουμε τα θέματα αυτά προχωράμε με μεγάλη λεπτότητα. Αφήνουμε χρόνο να αναπτυχθεί η ιστορία και μετά ρωτάμε φιλικά: «Έχεις κι άλλα συναισθήματα απέναντι στον πατέρα σου; Ανησυχείς γι’ αυτόν και για το τι θα του συμβεί; Και τι θα συμβεί στην οικογένεια;»

Και ανάλογα με την απάντησή της συνεχίζετε να ρωτάτε ή αφήνετε για λίγο το θέμα στην άκρη.

Ναι. Η άλλη σημαντική ομάδα προσώπων είναι τα αδέλφια. Σε μια οικογένεια οι άλλες κόρες ήταν οργισμένες με την κόρη που πρόδωσε το μυστικό. Θαύμαζαν τον πατέρα τους και θύμωσαν με τη μεγαλύτερη αδελφή τους.

Είδα μια ταινία για την αιμομιξία όπου η μια αδελφή ζήλευε που δεν ήταν η επιλεγμένη.

Η εμπειρία είναι πολύ διαφορετική για τα διάφορα παιδιά. Κάποια αποπλανούνται, άλλα βιάζονται. Κάποιες αιμομιξίες γίνονται τρυφερά, άλλες πολύ βίαια. Γι’ αυτό πρέπει να αποδομούμε πολύ προσεκτικά κάθε παράδειγμα. Δεν πρέπει να κάνουμε καθόλου γενικεύσεις.

Κατά κανόνα βιώνουμε ότι οι άνδρες αρνούνται τα πάντα. Και μάλιστα για δυο λόγους. Ο ένας είναι ότι στην πολιτεία της Νέας Υόρκης -όπου εργάζομαι- οι άνδρες παίρνουν από τους δικηγόρους τους τη συμβουλή να μην παραδεχτούν τίποτα επειδή οι θεραπευτές μπορεί να προσκληθούν από το δικαστήριο και εκεί θα πρέπει να καταθέσουν ως μάρτυρες τι είπε ο άνδρας στη θεραπεία. Η προστασία του παιδιού έχει προτεραιότητα έναντι της θεραπείας. Αυτό δεν ισχύει για άλλους τομείς θεραπείας, μόνο για την κακοποίηση.

Οι δικηγόροι συμβουλεύουν τους άνδρες να μην το αναφέρουν ούτε καν στην ατομική τους θεραπεία.

Σωστά. Με αυτούς τους άνδρες λοιπόν δεν μπορείς να κάνεις θεραπεία. Στο δικό μας πρόγραμμα προσπαθούμε να ανακαλύψουμε αν στις πολιτείες όπου οι θεραπευτές δεν είναι υποχρεωμένοι να καταθέσουν ως μάρτυρες συμμετέχουν περισσότεροι άνδρες στη θεραπεία. Φοβόμαστε ότι οι άνδρες που τιμωρούνται με ποινή φυλάκισης συνεχίζουν την κακοποίηση όταν αποφυλακίζονται. Μακροπρόθεσμα αυτός ο νόμος ίσως δεν προστατεύει καθόλου τα παιδιά.

Είναι δυνατό να κάνεις θεραπεία σε έναν άνδρα που έχει διάθεση για συνεργασία χωρίς να λάβεις υπόψη σου αυτόν τον νόμο;

Όχι, στις ΗΠΑ είσαι υποχρεωμένος.

Και ο άνδρας τιμωρείται ποινικά ακόμα κι όταν έχει στα σοβαρά την πρόθεση να κάνει θεραπεία;

Είχαμε ένα 13χρονο αγόρι και ο εισαγγελέας μας είπε: Αν παραδεχτεί ότι το έκανε θα συστήσουμε να μπορεί να συνεχίσει τη θεραπεία και να μη διωχθεί. Λοιπόν δεν βάζουν τους άνδρες πάντα στη φυλακή, αλλά οι ίδιοι οι άνδρες δεν θέλουν να το ρισκάρουν. Όταν το ποινικό δικαστήριο έχει πειστεί ότι η υπόθεση είναι αρκετά σοβαρή τότε θα του ασκήσουν και δίωξη.

Δεν μπορούμε να κάνουμε τη δουλειά μας χωρίς να αφεθούμε στο σύστημα δικαίου. Προς το παρόν έχουμε εμπλακεί σε συζητήσεις με την αρχι-εισαγγελέα της Νέας Υόρκης για σεξουαλικά εγκλήματα. Εκείνη σκέφτεται να προβλέπεται μια θεραπεία ως εναλλακτικό πρόγραμμα στην ποινή φυλάκισης. Αντί δηλαδή να πάει στη φυλακή, ο άνδρας θα συμμετείχε σε ένα δικό μας πρόγραμμα θεραπείας. Ωστόσο δεν θα ζούσε μαζί με την οικογένειά του μέχρι να αναλάβει την ευθύνη για την κακοποίηση και να αναπτύξει συναισθαντικότητα για την εμπειρία του κοριτσιού. Υπάρχει μια σειρά από προδιαγραφές γι’ αυτήν την εναλλακτική στην ποινή φυλάκισης και αυτήν την περίοδο ασχολούμαστε με την ανάπτυξη του προγράμματος. Και φυσικά από τη μια χαιρόμαστε και είμαστε αναστατωμένοι για τη δυνατότητα αυτή και από την άλλη είμαστε ανήσυχοι για την ευθύνη που θα πέσει επάνω μας.

Όταν διαβάζεις βιβλία για γονείς εκεί τονίζουν πάντα ότι οι ενήλικες θα πρέπει να δίνουν στα παιδιά τους εγγύτητα, κατανόηση, τρυφερότητα και φροντίδα. Η εμπιστοσύνη και η οικειότητα ανάμεσα στα παιδιά και τους γονείς είναι η ενδεκάτη εντολή. Αυτό δεν καταλύει και ορισμένα υγιή όρια;

Δεν το πιστεύω. Δεν θα έπρεπε να υπάρχει καμία σύγχυση ανάμεσα στην οικειότητα και τη σεξουαλική κακοποίηση. Ούτε και ανάμεσα στη συμπάθεια που εκδηλώνεται σωματικά προς τα παιδιά και τη σεξουαλική κακοποίηση. Δεν κρύβονται εκεί οι κίνδυνοι. Ένα από τα πράγματα που εκφράζεις σε μια κοντινή σχέση είναι η ικανότητα να βλέπεις τον άλλον ως ένα ιδιαίτερο πρόσωπο με τις ιδιαίτερες δικές του ανάγκες. Στη σεξουαλική κακοποίηση ο άλλος δεν υπάρχει, υπάρχει μόνον ως προέκταση των δικών σου αναγκών.

Η συναισθαντική ικανότητα των γονιών θα μπορούσε να εμποδίσει την αιμομιξία.

Ο Michael White έχει κάνει καλή δουλειά βοηθώντας άνδρες να αναπτύξουν συναισθαντική ικανότητα. Αυτός είναι ένας πολύ σημαντικός παράγοντας πρόληψης: είναι πολύ δύσκολο να κακοποιήσεις κάποιον που συμπονάς. Αυτήν την ικανότητα τη μαθαίνουν τα κορίτσια στην κοινωνικοποίησή τους, τα αγόρια μάλλον όχι. Με κίνδυνο να γενικεύω: Πιστεύω ότι στην κουλτούρα μας τα κορίτσια μαθαίνουν ελάχιστο αυτοπροσδιορισμό και τα αγόρια ελάχιστη συμπόνια.

Πώς είναι τα πράγματα με τις δικές μας υποθέσεις και κατασκευές για τον άνδρα που κάνει αιμομιξία; Πώς τον βλέπουμε; Πώς ερμηνεύουμε τη συμπεριφορά του και ποια συναισθήματα έχουμε απέναντί του;

Κάτι που έχουμε εισάγει στη δουλειά μας είναι η άδεια να εκφράζουμε ελεύθερα ο ένας στον άλλον τα συναισθήματα που έχουμε για μια περίπτωση. Π.χ. λέμε ο ένας στον άλλον: Αυτό είναι αηδιαστικό, δεν μπορώ να το αντέξω.

Στις ομάδες με τις οποίες έχω συνεργαστεί συχνά μας δέσμευε μια ορισμένη στάση που συχνά την προδιέγραφε το θεωρητικό πλαίσιο: αυτή απέκλειε το να μιλάμε γι’ αυτά που νιώθαμε. Η άποψη της κυβερνητικής Α’ τάξης είναι: εκεί έξω είναι η οικογένεια, ο θεραπευτής είναι εδώ κι εμείς κάνουμε κάτι που θα βοηθήσει την οικογένεια να αλλάξει προς αυτήν ή την άλλην κατεύθυνση. Η οπτική της κυβερνητικής Β’ τάξης συμπεριλαμβάνει τον παρατηρητή σε αυτό που παρατηρείται: δεν υπάρχει καμία αντικειμενική παρατήρηση. Η ιδέα αυτή μας οδηγεί στον αυτο-αναστοχασμό. Πρέπει όμως να προσέχουμε να μην εκφράζουμε μόνο «σωστά» συναισθήματα. Αντιλαμβάνομαι ότι μόλις πω δυνατά το «ανείπωτο» δεν το νιώθω με τον ίδιο τρόπο όπως πριν.

Πώς βοηθάτε ο ένας τον άλλον για να έρθετε σε επαφή με τα ασυνείδητα συναισθήματά σας σε σχέση με την αιμομιξία;

Δεν ξέρω αν είναι τόσο ασυνείδητα. Όταν βλέπω ότι ένας γονιός δεν προστατεύει το παιδί του τότε το νιώθω σωματικά και είμαι πολύ αναστατωμένη από αυτό. Όταν ακούω ένα παιδί να λέει πώς το κακοποιούσε ο πατριός του τότε θυμώνω πολύ. Αυτό που βρίσκω πολύ χρήσιμο είναι να διευρύνω το χρονικό πλαίσιο και με τον τρόπο αυτόν να συμπεριλαμβάνω και άλλες περιγραφές. Όταν μαθαίνω κάτι για τη βιογραφία ενός ανθρώπου τότε αλλάζει η οπτική μου: ένας άνδρας που κακοποιεί την κόρη του μπορεί π.χ. να έχει κακοποιηθεί και ο ίδιος. Αυτό δεν αποτελεί δικαιολογία, αλλά κάνει δυνατό για μας να τον δούμε και αλλιώς.

Η αιμομιξία φοβίζει κιόλας: σε μένα ως άνδρα αγγίζει μια βαθιά αίσθηση δυσφορίας και θυμού.

Αυτός είναι π.χ. ένας από τους λόγους που στην ομάδα μας με τους άνδρες δουλεύουν άνδρες. Έχουμε μια ομάδα για τα παιδιά που έχουν κακοποιηθεί, μια ομάδα για τις μητέρες και μια ομάδα για τους άνδρες. Τα παιδιά που έχουν κακοποιηθεί συχνά δυσκολεύονται να μιλήσουν με ενήλικες. Η οικογενειακή θεραπεία λειτουργεί καλύτερα σε συνδυασμό με την εμπειρία στην ομάδα. Και ο πατέρας συμπεριλαμβάνεται στην οικογενειακή θεραπεία μόνον όταν έχει φτάσει στο σημείο να αναλάβει τη ευθύνη γι’ αυτό που έχει κάνει.

Το πρώτο βήμα για την αντιμετώπιση των συναισθημάτων φόβου και απέχθειας είναι ότι η έκφρασή τους γίνεται αποδεκτή από σάς τους ίδιους και από τους συναδέλφους σας. Ποιο είναι το επόμενο βήμα;

Το επόμενο βήμα είναι να αναρωτηθείς: « τι έχω κάνει εγώ στη ζωή μου που το βρήκα εντελώς τρομερό;» Κατά κανόνα τότε θυμάσαι κάτι που συνδέεται με ντροπή. Μετά σκέφτεσαι: «Πώς θα ήθελα να μου μιλήσουν γι’ αυτό; Ποιο είδος επαφών θα μου επέτρεπε να μιλήσω γι’ αυτό που έκανα χωρίς να νιώθω ταπείνωση;» Όταν βρίσκεις κάτι μέσα σου που κατά κάποιον τρόπο, έστω κι αν δεν είναι συγκρίσιμο ως προς το είδος και την ένταση, πλησιάζει σε αυτό που πρέπει να νιώθει το πρόσωπο αυτό - τότε αυτή είναι μια δυνατότητα δημιουργίας μιας ανθρώπινης σύνδεσης -με κάθε άνθρωπο- ακόμα και με κάποιον που έχει κάνει κάτι τόσο τρομερό.

Παρ’ όλα αυτά όμως τελικά εξακολουθείτε να ακούτε διαρκώς αυτές τις τρομερές ιστορίες;

Κάτι άλλο που για μένα προσωπικά ήταν πολύ σημαντικό να αναπτύξω είναι η «οικογενειακή ιστορία της συνέχειας». Πιστεύω ότι η αιμομιξία είναι μια ντροπιαστική ιστορία και ξεκινάω από το ότι η οικογένεια πρέπει να έχει και ιστορίες για τις οποίες μπορεί να είναι περήφανη. Στη συνέντευξη ποτέ δεν πρόκειται μόνο για τη ντροπή, αλλά πάντα και για την περηφάνια. Γι’ αυτό ξεκαθαρίζουμε στον εαυτό μας και στην οικογένεια ότι στην οικογένεια αυτήν υπάρχουν περισσότερα πράγματα εκτός από αυτό το ντροπιαστικό συμβάν. Ποτέ δεν υποβαθμίζουμε το συμβάν. Συνεχίζουμε και να προσέχουμε αυτό που συνέβη, δεν το λέμε με άλλο όνομα, ούτε το αναπλαισιώνουμε, αλλά επιτρέπουμε στον εαυτό μας την ιδέα ότι υπάρχει και μια άλλη περιγραφή αυτής της οικογένειας και αυτού του πατέρα, η οποία είναι επίσης αληθινή.

Αυτό βεβαίως σημαίνει ότι έτσι πατάτε και σε πιο στέρεο έδαφος όταν δουλεύετε με τη μητέρα και με το κορίτσι. Αν είχατε μόνον αρνητικά συναισθήματα απέναντι στον πατέρα τότε αυτή η αντιπάθεια θα σας έφερνε σε σύγκρουση με την αφοσίωση της μητέρας και της κόρης απέναντι στον πατέρα.

Συχνά η γυναίκα αγαπάει ακόμα πραγματικά τον άνδρα της. Νιώθει συνδεδεμένη μαζί του και ντρέπεται για τη συμπάθειά της. Όταν της επιτρέπουμε να έχει τα συναισθήματα αυτά και την ενθαρρύνουμε να μιλήσει για τη συμπάθεια και τον δεσμό της τότε -αυτό ανακαλύψαμε- είναι περισσότερο σε θέση να συμμαχήσει με την κόρη της και να την προστατέψει.

Μόνον αφού αναγνωρίσατε αυτήν τη δυνατή συμπάθεια και την αξία της αισθάνεται η μητέρα ελεύθερη να προστατέψει την κόρη της.

Πιστεύουμε τόσο πολύ στην αναγκαιότητα αναφοράς στα συναισθήματα αυτά ώστε βλέπουμε τη μητέρα τουλάχιστον δυο φορές μόνη της πριν πάει στην ομάδα των γυναικών: για να της δώσουμε την ευκαιρία να εκφράσει τα συναισθήματά της συμπάθειας απέναντι στον άνδρα που κακοποίησε το παιδί της. Και ανακαλύψαμε ότι όταν μπορούμε να αποδεχτούμε τα συναισθήματα αυτά τότε και η γυναίκα με μεγαλύτερη πιθανότητα τα εκφράζει και τα επεξεργάζεται.

Πρέπει λοιπόν να θυμίζουμε ρητά σε όλα τα μέλη της οικογένειας τις άλλες ιστορίες τους και τα άλλα συναισθήματά τους.

Πρώτα σε μας τους ίδιους! Αυτά τα δυο πάνε μαζί: το θυμόμαστε εμείς και η οικογένεια ξέρει ότι το ξέρουμε. Με τον τρόπο αυτόν επιτρέπουμε στον εαυτό μας να ζει με πολλές διαφορετικές πραγματικότητες. Αυτό εννοώ όταν λέω ότι σχεδόν σε κάθε επίπεδο της δουλειάς μας υιοθετούμε μια οπτική του τύπου «τόσο-όσο». Αυτή η θέση του «τόσο-όσο» ήταν πολύ απελευθερωτική για μένα. Σημαίνει ότι μπορώ να ζήσω με εντελώς πραγματικές αντιφάσεις. Ακόμα και με την ένταση αυτών των αντιφάσεων, χωρίς να πρέπει να τις διαλύσω ή να αναγκάσω τον εαυτό μου να κάνει μιαν επιλογή. Είναι μια θέση που ανέχεται πολλές αμφισημίες στη δουλειά και παρ’ όλα αυτά κάνει δυνατό το να μένουμε ηθικά μονόσημοι.

 

© 2014 Συστημικό Ινστιτούτο Θεσσαλονίκης