Log in


Project: … συνεχίζοντας τη συζήτηση …(12) με τον Frank Thomas

 
Σήμερα (Οκτώβριος του 2018) δημοσιεύω μια "συζήτηση" που έκανα με τον Frank Thomas το 1998 και με θέμα «Αυτό που υποθέτεις ότι είναι σημαντικό καθοδηγεί και παρακινεί τις πράξεις σου».


Η συζήτηση αυτή με τον Frank Thomas έγινε ένα Σαββατοκύριακο το καλοκαίρι του 1998, ένα Σαββατοκύριακο με τόσο ωραίο καιρό που το μυαλό μου ήταν σε οτιδήποτε άλλο παρά στη δουλειά. Παρ’ όλα αυτά καθίσαμε μια Κυριακή πρωί σε ένα τραπέζι για να τα πούμε με την ησυχία μας όσο ακόμα κοιμόταν τα γυναικόπαιδα. Τον Frank τον ήξερα από τα μέσα της δεκαετίας του ‘80. Οι πιο πολλοί τον γνωρίζουν ως διοργανωτή των μεγάλων -και μεγαλειωδών- ετήσιων συνεδρίων της Texas Association for Marriage and Family Therapy (TAMFT), μια λειτουργία που είχε μέχρι και λίγα χρόνια πριν από τη συζήτηση αυτή.


Ωραία, Frank, ας ξεκινήσουμε απλά κάπως. Νομίζω ότι οι πιο πολλοί συνάδελφοι εδώ στην Ελλάδα δεν έχουν ακούσει τίποτα ακόμα για το πρόσωπο του Δρ. Frank Thomas. Γι’ αυτό θέλω πρώτα απ’ όλα να σε ρωτήσω πώς θα περίμενες να σε συστήσω σε κάποιον που δεν σε ξέρει.

Το πιο σημαντικό για τους συναδέλφους θα ήταν πιθανώς να ξέρουν ότι οι θεωρίες μου βρίσκονται σε εξέλιξη, ότι τα κλινικά μου σχέδια δεν είναι οριστικά και αμετάκλητα, αλλά ότι πάντα κοιτάζω να είμαι όσο γίνεται πιο ξεκάθαρος πάνω σ’ αυτό που εκείνη τη στιγμή κάνω. Το άλλο κομμάτι που μάλλον θα ήταν σημαντικό είναι ότι το μεγαλύτερο μέρος της εκπαίδευσής μου είναι στην οικογενειακή θεραπεία, πράγμα που είναι πολύ ασυνήθιστο -ακόμα και σήμερα στις ΗΠΑ όπου πολλοί άνθρωποι έχουν ένα εντελώς διαφορετικό φόντο όπως ψυχολογία, ψυχιατρική, συμβουλευτική ή κοινωνική εργασία. Η δική μου εκπαίδευση και η διατριβή μου ήταν στην οικογενειακή θεραπεία, οπότε έχω ένα πολύ περιεκτικό φόντο στη συστημική σκέψη. Αυτό φαίνεται στη δουλειά μου αυτήν τη στιγμή και το φόντο αυτό επηρεάζει πάντα αυτό που κάνω και λέω όταν δουλεύω επαγγελματικά συμβουλευτικά με ανθρώπους.

Θα μπορούσες να πεις κάτι ακόμα για τις υποχρεώσεις σου αυτήν την περίοδο, για τις δραστηριότητές σου και γι’ αυτό που είναι σημαντικό για σένα ώστε να περιγράψεις αυτό που κάνεις;

Η δουλειά αυτήν τη στιγμή για την οποία πληρώνομαι είναι να διδάσκω οικογενειακή θεραπεία στο Texas Woman’s University στις ΗΠΑ [βρίσκεται στο Denton, μια πόλη βορείως του Dallas στο Texas των ΗΠΑ]. Διδάσκω και σε ένα θεολογικό σεμινάριο όπου δουλεύω με ιερείς και με φοιτητές που προετοιμάζονται να αναλάβουν μια πνευματική θέση για να τους βοηθήσω να δουλεύουν με ανθρώπους. Πέραν αυτών εργάζομαι σε ιδιωτική πρακτική ως σύμβουλος και είμαι και σε διάφορα Διοικητικά Συμβούλια όπως στο ΔΣ της American Association for Marriage and Family Therapy (AAMFT) -δηλαδή υπάρχουν και πολιτικές πλευρές σε σχέση με αυτό που κάνω και με το πώς δουλεύω με ψυχοθεραπευτές στις ΗΠΑ.

Τώρα σκέφτομαι -μιλάς για τη δουλειά για την οποίαν πληρώνεσαι. Εγώ θα ήθελα πολύ να μάθω περισσότερα για τις δραστηριότητές σου για τις οποίες δεν πληρώνεσαι.

Η πιο περιεκτική είναι αυτή του γραμματέα στο ΔΣ της AAMFT. Το ΔΣ αποφασίζει για τη μελλοντική κατεύθυνση που θα πάρει η AAMFT σε σχέση με την πράξη και τη θεωρία της οικογενειακής θεραπείας. Τώρα έχουμε επικεντρωθεί σε καινούριους τομείς για τη δουλειά των οικογενειακών θεραπευτών -εκτός από τα παραδοσιακά κλινικά settings, τις ιδιωτικές πρακτικές και τη δουλειά σε φορείς. Μια από τις κατευθύνσεις αυτές που έχουμε πάρει έχει σχέση με την εξέταση των δημογραφικών στοιχείων των δυο χωρών που εκπροσωπούμε -δηλαδή τον Καναδά και τις ΗΠΑ. Πολλή από την επίκαιρη δουλειά μου για το ΔΣ ήταν να εξετάζω την εξέλιξη του πληθυσμού και τις οικονομικές αλλαγές στις χώρες αυτές. Ένα μεγάλο μέρος της δουλειάς αυτής ήταν να κατανοήσουμε την επιρροή της μεταβαλλόμενης κουλτούρας στην πρακτική της οικογενειακής θεραπείας έτσι ώστε να μπορούμε με τη σειρά μας να επηρεάσουμε την μεταβαλλόμενη κουλτούρα -είναι μια πολύ επαναδρομική προσέγγιση.

Μιλάς γι’ αυτήν τη δουλειά που κάνεις στην έρευνα -μιλάς για αλλαγή και μεταβολές, για μεταβάσεις και μετασχηματισμούς- και συνεχίζεις να είσαι σε μια οργάνωση που φέρει το όνομα οικογενειακή θεραπεία: πώς σκέφτεσαι, με ποιον τρόπο ταιριάζει ακόμα ο όρος οικογενειακή θεραπεία;

Πιστεύω ότι μια από τις δυσκολίες που έχουμε ως οργάνωση είναι ότι χρησιμοποιούμε λέξεις όπως «οικογενειακή θεραπεία» ή «συστημική». Έχουμε δώσει στις λέξεις αυτές και έχουμε αποδεχτεί τόσες πολλές και διαφορετικές σημασίες, ώστε τρόπον τινά έχουμε ένα πρόβλημα ταυτότητας που δεν υπήρχε πριν από 20 χρόνια. Στη δική μας οργάνωση υπάρχουν μέλη που είναι αφηγηματικοί θεραπευτές, τα οποία έχουν άλλες θεωρίες που καθορίζουν τη δράση τους και που δεν βλέπουν αναγκαστικά τον εαυτό τους ως συστημικό ή οικογενειακό θεραπευτή. Για να το πω λοιπόν αλλιώς -στην πορεία του χρόνου επαναπροσδιοριζόμαστε κάθε τόσο εκ νέου. Οι θεραπευτές που είναι μέλη μας εργάζονται σε σχολεία, συμβουλεύουν οικογενειακές επιχειρήσεις και συνεργάζονται με δικαστήρια, ιδίως σε ζητήματα που αφορούν στην ευημερία των παιδιών. Υπάρχουν κι άλλοι τομείς με τους οποίους προσπαθήσαμε να συνδέσουμε τα μέλη μας, έτσι ώστε να μπορούν να εφαρμόζουν τις συστημικές ιδέες σε καινούριους τομείς. Οι αλλαγές αυτές άλλαξαν και εμάς. Δεν είμαστε πλέον πάρα πολύ απλά κάποιοι άνθρωποι που κάθονται για μια ώρα μαζί με ολόκληρη την οικογένεια και μιλάνε για τα προβλήματά της. Πιστεύω ότι η οικογενειακή θεραπεία διαθέτει μια πολύ μεγάλη πρακτική εμπειρία σε σχέση με τις αλλαγές και τις ανανεώσεις, τους μετασχηματισμούς και τις καινοτομίες, η οποία μπορεί να επεκταθεί σε καινούριους τομείς καθώς και να εφαρμοστεί σε παλιούς τομείς και αν η οργάνωση διαθέτει μια αυτόνομη ταυτότητα, τότε -έτσι πιστεύω- θα διατηρηθεί κιόλας. Δηλαδή εφαρμόζουμε καινούριες ιδέες σε γνωστές και άγνωστες καταστάσεις και προσπαθούμε να δουλέψουμε με τους ανθρώπους με έναν τρόπο ηθικά δικαιολογημένο.

Έτσι που σε ακούω θα μπορούσε να μου δημιουργηθεί η εντύπωση ότι η δουλειά επεκτείνεται και γίνεται περισσότερη. Από την άλλη μεριά, αν το βλέπω εύστοχα από τη δική μου σκοπιά και έτσι όπως το βιώνω εδώ στη Γερμανία, η οικονομική κατάσταση επιδεινώνεται και αυτό επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό την πρακτική. Πώς είναι αυτά τα πράγματα στις ΗΠΑ, τι γίνεται με την αποδοχή της θεραπείας και της οικογενειακής θεραπείας και με τις αμοιβές;

Αυτό είναι ένα σημαντικό σημείο. Τα τελευταία 10 χρόνια έχουν αλλάξει πάρα πολλά. Τις αμοιβές τις έχουν αναλάβει ως συνήθως ιδιωτικές ασφαλιστικές εταιρείες, οι περισσότεροι άνθρωποι στις ΗΠΑ πρέπει τώρα να ασχολούνται με το managed care ή άλλες εταιρείες, οι οποίες ελέγχουν τις πληρωμές των ασφαλιστικών ταμείων. Αυτό σημαίνει για κάποιους από τους δικούς μας ανθρώπους ότι δεν μπορούν πλέον να στείλουν απλά τις αποδείξεις τους σε ένα από τα μεγάλα ασφαλιστικά ταμεία, αλλά ότι έχουν να κάνουν με τις τοπικές εταιρείες. Για πολλούς όμως αυτό είναι μια δραματική αλλαγή στον βαθμό που οι πελάτες τους δεν έχουν πλέον τις ίδιες παροχές που ήταν συνήθεις μέχρι τώρα. Μια από τις αλλαγές που έγιναν στη δική μας οργάνωση λόγω του στενέματος των οικονομικών για τους θεραπευτές, είναι ότι οι θεραπευτές τώρα κάνουν κι άλλα πράγματα εκτός από το να πληρώνονται για συνεδρίες θεραπείας. Την τελευταία δεκαετία έχουν υπάρξει κι άλλες αλλαγές στις ΗΠΑ που επηρεάζουν τα οικονομικά. Η κυβέρνηση δεν πληρώνει πλέον τόσα πολλά όσο μέχρι τώρα -σε ότι αφορά τους θεραπευτές- και τα προγράμματα κοινωνικής βοήθειας έχουν περιοριστεί. Έχουμε ένα πρόγραμμα που λέγεται Medicare και Medicaid και για τους οικογενειακούς θεραπευτές έχει γίνει δύσκολο να αποζημιωθούν για τα έξοδά τους.

Συμβαίνει επίσης κι αυτό που λέγεται θηλυκοποίηση του τομέα μας. Δηλαδή όλο και περισσότερες γυναίκες μπαίνουν στους τομείς της οικογενειακής θεραπείας και της ψυχοθεραπείας. Πριν από λίγα χρόνια υπήρξε ένα σχετικό άρθρο στο Family Therapy Networker. Στις ΗΠΑ όταν μπαίνουν οι γυναίκες σε έναν τομέα εργασίας μειώνεται ο μέσος μισθός και δεν παίζει κανέναν ρόλο αν πρόκειται για τον τομέα της ιατρικής ή της ψυχοθεραπείας ή των επιχειρήσεων. Είναι μια θλιβερή αλήθεια ότι τα εισοδήματα μειώνονται. Όμως εγώ πιστεύω ότι εκεί που εργάζομαι όλο και περισσότεροι οικογενειακοί θεραπευτές εκπαιδεύονται από εσωτερική πεποίθηση επειδή θέλουν να δουλεύουν με ανθρώπους και να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους. Πριν από 10 ή 20 χρόνια πήγαιναν πολλοί στον τομέα της οικογενειακής θεραπείας επειδή ήθελαν να βγάλουν πολλά λεφτά. Ένα μέρος λοιπόν της αλλαγής ήταν ότι απομακρυνθήκαμε από την ιδέα πως θα βγάλουμε ένα μεγάλο εισόδημα από τους ανθρώπους που χρειάζονται θεραπεία και κινηθήκαμε προς την ιδέα να έχουμε ένα κατάλληλο εισόδημα και να βοηθάμε τους ανθρώπους που ίσως δεν είναι έτσι όπως εμείς.

Αναφέρθηκες μόλις στη θηλυκοποίηση του πεδίου κι εσύ εργάζεσαι σε ένα πανεπιστήμιο στο Denton που λέγεται Texas Woman’s University. Δηλαδή είναι ένα πανεπιστήμιο όπου ουσιαστικά σπουδάζουν γυναίκες και σίγουρα έχεις κάποιες εμπειρίες και με άλλα πανεπιστήμια όπου τα πράγματα είναι αλλιώς. Πώς θα περιέγραφες τις διαφορές ανάμεσα στη δική σου θέση εργασίας και τη δουλειά και την εκπαίδευση σε άλλους φορείς;

Οι περισσότεροι που εκπαιδεύονται στο δικό μου πανεπιστήμιο θέλουν να εκπαιδευτούν κλινικά και όχι να γίνουν ερευνητές ή εκπαιδευτές. Έχουμε ένα master’s degree -αυτή είναι η εισαγωγική προϋπόθεση ώστε να μπορεί κάποιος στην Πολιτεία μας [το Texas] να ασκεί την ψυχοθεραπεία, αλλά και ένα πρόγραμμα διατριβών, ένα Ph.D. Σε άλλα πανεπιστήμια που προσφέρουν προγράμματα διατριβών πηγαίνουν συνήθως άνθρωποι που σχεδιάζουν μια καριέρα στην έρευνα και τη διδασκαλία. Θέλουν μια ακαδημαϊκή καριέρα, θέλουν να κάνουν έρευνα και να εκπαιδεύουν άλλους. Οι περισσότεροι άνθρωποι στο δικό μας πρόγραμμα το επιλέγουν επειδή θέλουν αργότερα να δουλέψουν κατευθείαν και άμεσα με ανθρώπους. Γι’ αυτό και το πρόγραμμά μας είναι πιο έντονα κλινικά προσανατολισμένο και βάζει το κέντρο βάρους στο να αναδείξει ανθρώπους που μαθαίνουν, να αναδείξει ανθρώπους που ξέρουν πώς μπορούν να σκέφτονται αλλιώς, έτσι ώστε όταν θα δουλεύουν ως κλινικοί να μην κολλάνε στο να κάνουν για το υπόλοιπο της ζωής τους μόνον ένα είδος θεραπείας. Σ’ εμάς ελάχιστοι μόνον εκπαιδεύονται για να συνεχίσουν και να εκπαιδεύουν οι ίδιοι μετά άλλους -οι περισσότεροι εργάζονται σε φορείς, πράγμα που εκεί στις ΗΠΑ είναι υπαλληλικές θέσεις που βοηθούν κάθε φορά ορισμένες ομάδες του πληθυσμού. Αυτές μπορεί να είναι οι φτωχοί ή είναι μέρος ορισμένων εκκλησιαστικών μονάδων όπως ας πούμε ταCatholic Social Services ή τα Lutheran Social Services. Πολλοί εργάζονται με χρόνιους (ψυχικά) ασθενείς στα πλαίσια του συστήματός μας υγείας. Παλαιότερα εκείνοι που αναζητούσαν βοήθεια δεν έβρισκαν σχεδόν καθόλου εξειδικευμένη συμβουλευτική επειδή η εκπαίδευση των ανθρώπων που εργαζόταν εκεί δεν ήταν πολύ καλή. Πιστεύω ότι εκπαιδεύουμε πολύ ικανούς θεραπευτές που ξέρουν πώς να μαθαίνουν και που δουλεύουν κλινικά με όλη τους την καρδιά -και αυτό διαφέρει πολύ από πολλά άλλα προγράμματα που προσφέρουν Ph.D.

Θέλω να ξαναγυρίσουμε στην ερώτησή μου. Είναι μια διαφορά που προκύπτει από το πρόγραμμα που κάνεις και μόνο ή είναι μια διαφορά που προκύπτει από το φύλο των φοιτητών ή είναι μια διαφορά που προκύπτει από κάτι εντελώς διαφορετικό;

Ένα μέρος προκύπτει από τον στόχο του πανεπιστημίου. Ο στόχος του πανεπιστημίου είναι να βοηθήσει γυναίκες από αυτήν την περιοχή του Τέξας στην οποία ζούμε. Ο στόχος του πανεπιστημίου δεν είναι να εκπαιδεύσει άνδρες, έστω κι αν υπάρχουν κάποιοι. Ούτε ο στόχος είναι να εκπαιδεύσει ανθρώπους από όλες τις ΗΠΑ ή από όλον τον κόσμο. Έχουμε ήδη κάποιους διεθνείς φοιτητές που έρχονται σε μας, αλλά είναι αποκλειστικά γυναίκες. Έχουν έρθει επειδή είναι ένας τόπος ασφαλής γι’ αυτές και προκλητικός για φοίτηση. Πιστεύω ότι έρχονται λόγω του προσανατολισμού στην εκπαίδευση των γυναικών σε σχέση με πράγματα που οι γυναίκες βρίσκουν πολύ-πολύ σημαντικά. Έτσι π.χ. πολύ σημαντική είναι η συνεργατική μαθησιακή ατμόσφαιρα.

Θα μπορούσα τώρα όλα όσα συμβαίνουν στο πανεπιστήμιό μου να τα αποδώσω στο φύλο. Αυτό θα ήταν εξίσου λάθος με το να έλεγα ότι δεν υπάρχει καμία διαφορά ανάμεσα στα φύλα. Η εμπειρία μου όμως είναι ότι εκείνοι που περνάνε από το πρόγραμμά μας ενδιαφέρονται πολύ να βοηθάνε ανθρώπους. Ενδιαφέρονται για τις οικογένειες με έναν τρόπο που διαφέρει από εκείνων που ενδιαφέρονται για ακαδημαϊκά ζητήματα. Ένα μέρος είναι πάρα πολύ απλά ο χαρακτήρας του προγράμματος. Δεν ξέρω αν θα έκανε κάποια διαφορά αν ήταν μόνον άνδρες ή μόνο γυναίκες. Όμως ένα μέρος είναι η αποστολή του πανεπιστημίου, η οποία λέει ότι βοηθάμε τις γυναίκες του τόπου και τις βοηθάμε να αποκτήσουν εκπαίδευση. Και δεδομένου ότι οι άνθρωποί μας παραμένουν στον τόπο τους όπου υπάρχουν πολύ λίγες θέσεις στον τομέα της διδασκαλίας, οι περισσότεροι εργάζονται κλινικά, δεν αποκτούν ακαδημαϊκούς τίτλους ώστε μετά να πάνε σε μια άλλη Πολιτεία και εκεί να διδάξουν ή να κάνουν έρευνα.

Είναι προφανές ότι μιλάς για το Texas Woman’s University. Εγώ μιλάω με ένα μέλος του τμήματος κι αυτό το μέλος είναι άνδρας και κάποιοι μπορεί να σκεφτούν και να πουν: «Μα πώς γίνεται αυτό;» Πρόκειται για ένα πανεπιστήμιο που προσπαθεί για τις γυναίκες του τόπου και το τμήμα έχει άνδρες -τι γίνεται μ’ αυτό;

Στο δικό μας τμήμα Family Sciences έχουμε 17 μέλη του τμήματος. Από αυτά είναι 7 άνδρες και από τους εκπαιδευτές στην οικογενειακή θεραπεία οι 3 είναι άνδρες. Στο τμήμα μας οι περισσότεροι καθηγητές είναι γυναίκες. Το πανεπιστήμιο είχε πάντα την πεποίθηση ότι οι γυναίκες χρειάζονται μια πολυσχιδία οπτικών για να έχουν μια περιεκτική εκπαίδευση. Γι’ αυτό στο τμήμα μας και στο πανεπιστήμιο δίνουμε μεγάλη αξία στην πολυσχιδία ή και διαφορετικότητα. Από τα 17 μέλη του τμήματος 3 γυναίκες προέρχονται από μειονότητες. Στις ΗΠΑ αυτό είναι πολύ σπάνιο και πιστεύω ότι αυτό λέει πολλά για τη σημασία που δίνουμε στο να βρίσκουμε μέλη του τμήματος με διαφορετικό φόντο, ιστορία και απόψεις. Φυσικά ανήκουν και άνδρες σ’ αυτό, ωστόσο στα περισσότερα προγράμματα οικογενειακής θεραπείας της χώρας κυριαρχούν οι άνδρες. Ούτε κι εμείς διαφέρουμε ως προς αυτό. Στην οικογενειακή θεραπεία έχουμε 3 άνδρες και 1 γυναίκα μέλη του τμήματος. Όμως στο πρόγραμμά μας για τη συμβουλευτική, που είναι ενταγμένο στο ίδιο τμήμα, έχουμε 3 γυναίκες και 1 άνδρα. Από τα 8 κλινικά μέλη του τμήματος τα 4 είναι γυναίκες. Και πιστεύω ότι αυτή είναι μια πάρα πολύ καλή σχέση -πιθανώς καλύτερη από ότι στα περισσότερα άλλα προγράμματα.

Εντάξει, δεν θέλω να πιάσουμε μια συζήτηση πάνω σ’ αυτό διότι με ενδιαφέρει περισσότερο να γνωρίσω κάποιες από τις ιδέες σου. Αυτήν τη στιγμή ταξιδεύεις σε διάφορες χώρες της Ευρώπης. Δεν ξέρω πόσο συχνά έχεις έρθει στην Ευρώπη. Είμαι σίγουρος ότι δεν είναι το πρώτο σου ταξίδι στην Ευρώπη, έτσι δεν είναι; Μου έχεις πει ότι έχεις ταξιδέψει στις σκανδιναβικές χώρες -Νορβηγία, Σουηδία, Δανία- και ότι θα πας και στη Φιλανδία. Με ενδιαφέρει ποια ιδέα έχεις για τις ομοιότητες και τις διαφορές σε σχέση με τον τομέα μας. Δεν ξέρω ακριβώς πώς να τον ονομάσω: οικογενειακή θεραπεία, συστημική θεραπεία; Πώς θα περιέγραφες εσύ από τη δική σου σκοπιά τις ομοιότητες και τις διαφορές;

Μμ, ένα από τα ιδιαίτερα πράγματα που έχω προσέξει μέχρι στιγμής στις χώρες αυτές (και έχω ακόμη κάποιες χώρες μπροστά μου) είναι ότι οι άνθρωποι εδώ κατά κανόνα δεν έχουν κάποια τυπική εκπαίδευση στη συστημική θεραπεία. Κατά κανόνα έχουν εκπαιδευτεί στην κλασική ψυχιατρική ή έχουν περάσει από προγράμματα ψυχολογίας. Μετά ξύπνησε το ενδιαφέρον τους για τις ιδέες για τις οικογένειες ή για τη συστημική θεραπεία ή και για τα δυο. Όταν πριν από μια εβδομάδα έκανα μια διάλεξη στο πανεπιστήμιο του Όσλο, όλα τα μέλη του τμήματος ήταν ψυχολόγοι που ήρθαν από δικό τους ενδιαφέρον στην οικογενειακή θεραπεία. Πιστεύω ότι μια από τις διαφορές είναι ότι μπορούν να είναι πολύ πιο ανοιχτοί απέναντι σε πολλές ιδέες επειδή η ταυτότητά τους δεν διαμορφώθηκε μέσα από ένα πρόγραμμα ονόματι οικογενειακή θεραπεία. Μπορούν να αναφέρονται στην ψυχολογία, μπορούν να αναφέρονται στην οικογενειακή θεραπεία και σε συστημικές μελέτες ή σε όλα όσα συναντούν στον δρόμο τους -διατηρώντας πάντα την ταυτότητά τους ως επαγγελματίες ψυχολόγοι.

Τους ενδιέφερε μια εντελώς διαφορετική μορφή ανταλλαγής μαζί μου. Στις ΗΠΑ στα περισσότερα εργαστήρια βρίσκεται στο προσκήνιο το πρόσωπο του συντονιστή και οι ακροατές είναι παθητικοί, κρατούν σημειώσεις και περιμένουν ότι θα ακούσουν πολλά σημαντικά πράγματα. Οι άνθρωποι με τους οποίους είχα μέχρι στιγμής να κάνω στην Ευρώπη έρχονται με ερωτήσεις, ρωτάνε για ιδέες και για άλλες γνώμες πάνω σε ορισμένα θέματα για τα οποία έχουν ήδη σκεφτεί. Δεν έρχονται απλά για να ακούσουν πράγματα. Οι περισσότεροι έρχονται για να μιλήσουν για ιδέες που έχουν. Αυτό είναι εντελώς διαφορετικό από ότι στις ΗΠΑ και το βρίσκω πολύ ευχάριστο. Κάποιες φορές δεν ξέρω τι περιμένουν οι άνθρωποι και αν είχε επιτυχία ή όχι, επειδή δεν παίρνω από τους ανθρώπους το ίδιο είδος feedback όπως στις ΗΠΑ -όλο αυτό είναι για μένα ένα πείραμα. Πρέπει να κάνω μια ακόμη διάλεξη στο Ελσίνκι πριν επιστρέψω πίσω και είμαι περίεργος αν θα υπάρξουν κι άλλες διαφορές εκτός από αυτές που έχω προσέξει μέχρι τώρα.

Ακούγεται ενδιαφέρον και θέλω να επιστρέψουμε ξανά σ’ αυτό. Ελπίζω ότι όταν θα επιστρέψεις στο σπίτι θα ακούσουμε από σένα και για άλλες διαφορές και ομοιότητες που έχεις βιώσει. Θα είσαι ακόμα μερικές μέρες εδώ και έχουμε κανονίσει και κάποιες συναντήσεις, έχουμε προαναγγείλει και ένα εργαστήριο, το οποίο ονόμασες Changed if you do, changed if you don’t. Αν λοιπόν ερχόταν κάποιος σε ένα εργαστήριo που έχεις ανακοινώσει εσύ, σε ένα εργαστήριο όπως αυτό, τι θα μπορούσαν οι άνθρωποι να περιμένουν, τι θα συνέβαινε -για ποιον λόγο να έρθουν οι άνθρωποι όταν ο Frank Thomas κάνει ένα εργαστήριο;

Πιστεύω ότι ένα από τα πράγματα που προσφέρω και που διαφέρει από αυτά που πολλοί άνθρωποι έχουν βιώσει, είναι ότι τονίζω πολύ τις ιδέες στις οποίες θα έπρεπε να συγκεντρωθούν οι άνθρωποι για να μπορούν να είναι συνεκτικοί στη δουλειά τους. Κάποιοι θεραπευτές έρχονται και προσφέρουν ένα πακέτο που περιέχει: «Αυτή είναι μια ορισμένη μορφή θεραπείας και για να εφαρμόσεις αυτήν τη μορφή θεραπείας πρέπει να κάνεις αυτές τις ερωτήσεις, να φέρεσαι με αυτόν τον τρόπο, να συγκεντρώνεις έναν ορισμένο αριθμό προσώπων μέσα σε έναν χώρο». Την περισσότερη ώρα οι θεραπευτές που έχω δει εγώ -και έχω δει εκατοντάδες- λένε στις παρουσιάσεις: «Εγώ είμαι αυτός που ξέρει πώς να το κάνεις κι εσύ είσαι αυτός που πρέπει να μάθει να το κάνει έτσι όπως εγώ». Μια από τις ιδέες με τις οποίες έρχομαι εγώ είναι ότι η αλλαγή είναι το πιο σημαντικό το οποίο θα έπρεπε να σκέφτεται πάντα ένας θεραπευτής. Αν λοιπόν έρθει κάποιος στο δικό μου εργαστήριο θέλω οι άνθρωποι να δουν τις δικές τους υποθέσεις για τη θεραπεία, για τη ζωή, για τους ανθρώπους, για την αλλαγή, για την εκπαίδευση -και να προσέξουν τις υποθέσεις αυτές. Αυτό που υποθέτεις ότι είναι σημαντικό καθοδηγεί και παρακινεί τη δράση σου. Μπορεί να θέσω κάποια ερώτηση που ακούγεται πολύ παρόμοια με μια που έθετα πριν από 10 χρόνια, για μένα όμως να έχει μια εντελώς διαφορετική σημασία. Για κάποιον που με παρατηρεί μπορεί να έχει ακριβώς την ίδια επίδραση, αλλά η πρόθεσή μου αφορά αυτό που εγώ μπορώ να ελέγξω. Αν λοιπόν έρθει ένα πρόσωπο και δει τον τίτλο Changed if you do, changed if you don’t, θέλω να ξέρει εκ των προτέρων ότι η πιο σημαντική ιδέα που φέρνω μαζί μου λέει ότι η αλλαγή είναι διαρκής. Για μένα αυτή είναι μια ελπιδοφόρα ιδέα. Μάλλον δεν θα ήμουν πιθανώς πολύ αποτελεσματικός δουλεύοντας με ανθρώπους στην εκπαίδευση ή στη θεραπεία αν δεν το σκεφτόμουν αυτό πάντα. Υπάρχουν κι άλλες ιδέες που φέρνω μαζί μου, που μου είναι πολύ σημαντικές. Η στάση που έχω και ο τρόπος με τον οποίον θέλω να αντιμετωπίζω τους ανθρώπους είναι πιο σημαντικός από το να ξέρω τι ακριβώς κάνω. Τονίζω την ιδέα της περιέργειας και του σεβασμού, την υπόθεση ότι οι άνθρωποι όταν έχουν κίνητρο αλλάζουν κιόλας. Τονίζω επίσης το να αναλαμβάνουμε την κατάλληλη ευθύνη και να μην προσπαθούμε να αναλάβουμε υπερβολικά πολλή ή υπερβολικά λίγη ευθύνη. Αυτές θα ήταν έτσι οι ιδέες για τις οποίες θα μιλούσα στο εργαστήριό μου για να βοηθήσω τους ανθρώπους να εξετάζουν τις δικές τους ιδέες αντί να προσπαθούν να κάνουν τον εαυτό τους να μάθει ή να πιστέψει εμένα.

Ακούγεται πολύ καλό. Εκτός από το εργαστήριο έχεις την ευθύνη να εκπαιδεύεις ανθρώπους, να εκπαιδεύεις φοιτητές και λες πόσο σημαντικό είναι ένα είδος στάσης. Πώς διδάσκεις στους ανθρώπους στάση;

Δεν πιστεύω ότι πρόκειται τόσο πολύ για διδασκαλία όσο πολύ περισσότερο για μια προσφορά, για μια παρουσίαση. Έχω αποχαιρετήσει το να προσπαθώ να αναγκάσω ανθρώπους να μάθουν κάτι. Για μένα η μάθηση συμβαίνει όταν οι άνθρωποι έχουν τη διάθεση να μάθουν. Όταν οι άνθρωποι έρχονται σε ένα εργαστήριο, ο καθένας έρχεται με μια διαφορετική στάση. Κάποιοι περιμένουν να τους πεις πράγματα, κάποιοι περιμένουν να τους δείξεις πώς να κάνουν κάτι, σπανίως όμως έρχονται άνθρωποι με την προσδοκία να τους ρωτήσεις. Αυτό που μου αρέσει να κάνω είναι να ρωτάω τους ανθρώπους τι είναι παρόμοιο και τι διαφορετικό σ’ αυτά που είπαμε και μου αρέσει να τους ζητάω να εξετάσουν πιο διεξοδικά για ποιον λόγο έχουν αυτήν την ιδέα.

Όσον αφορά στη θεραπεία, οι άνθρωποι θα μπορούσαν να έρχονται και να πιστεύουν ότι ο ρόλος του θεραπευτή είναι να είναι ο ειδικός για τη θεραπεία και γι’ αυτά που συμβαίνουν. Εγώ απλά ζητάω από τους πελάτες να μιλήσουν διεξοδικά γι’ αυτό ώστε να το καταλάβουν καλύτερα. Ακριβώς δεν τους λέω ότι είναι λάθος. Όταν κάνεις κάτι το επαγγελματικό με τους ανθρώπους, τότε θα έπρεπε να το κάνεις εμπρόθετα και να το έχεις σκεφτεί καλά. Αυτή είναι μια εντελώς διαφορετική στάση για τους θεραπευτές και τους εκπαιδευτές. Είναι η ίδια στάση που παίρνω και απέναντι στους φοιτητές μου. Αντί να τους διορθώνω ή να τους λέω τι κάνουν λάθος, τους βοηθάω να κάνουν μια όσο γίνεται καλύτερη δουλειά όσο αυτό είναι δυνατό ενόψει των ικανοτήτων που διαθέτουν και της στάσης που παίρνουν απέναντι στους ανθρώπους. Αυτό συνήθως βελτιώνει τη δουλειά μου. Και αυτό που κάνω όταν επεμβαίνω στη δουλειά άλλων είναι η ηθική και όχι η «σωστή» κλινική δουλειά. Υπάρχουν τόσες πολλές δυνατότητες να δουλέψεις κλινικά που είναι σωστές. Δεν μπορώ να πω ότι κάποιος δουλεύει λάθος όταν είναι γνωστικο-συμπεριφορικός θεραπευτής μόνο και μόνο επειδή εγώ είμαι συστημικός. Όταν όμως κάποιος δουλεύει με ανθρώπους και κάνει ζημιά ή δουλεύει έξω από τις αρμοδιότητές του ή εμποδίζει τους ανθρώπους να ζητήσουν από αλλού μια βοήθεια που θα μπορούσε να έχει πλεονεκτήματα γι’ αυτούς, τότε είναι καιρός να προσπαθήσω να τον βοηθήσω να το εξετάσει αυτό που κάνει και να τον υποστηρίξω να ανοίξει περισσότερες δυνατότητες για τη δουλειά του.

Ναι, ακούγεται καλό και έχω μια ιδέα για το πώς θα μπορούσε να γίνει αυτό πρακτικά. Αυτό που σκέφτομαι -λόγω της διαφοράς ανάμεσα σε σένα και σε μένα, εσύ είσαι δάσκαλος στο πανεπιστήμιο, οι άνθρωποι πρέπει να περάσουν από ένα πρόγραμμα, πρέπει τρόπον τινά να περάσουν κάποιες εξετάσεις, παίρνουν βαθμούς -δεν ξέρω ακριβώς, αλλά όλα αυτά είναι πράγματα που εγώ δεν είμαι υποχρεωμένος να κάνω. Τι κάνεις στα πλαίσια αυτής της στάσης και αυτής της προσφοράς όταν πρέπει να βάλεις βαθμούς; Πώς το κάνεις τότε;

Το μεγαλύτερο μέρος της κλινικής εκπαίδευσης που κάνουμε βασίζεται σε αυτό που ονομάζουμε σύστημα πέρασες/δεν πέρασες. Όταν κάποιος επιδεικνύει την ελάχιστη ικανότητα τότε περνάει την κλινική πρακτική εξάσκηση ή τα τμήματα πρακτικής. Στα ακαδημαϊκά τμήματα έχουμε αξιολογήσεις, βαθμούς. Και η δυσκολία με τη βαθμολόγηση είναι πάντα το τι είναι μια καλύτερη ή μια σωστή απάντηση. Στα ακαδημαϊκά τμήματα προσπαθώ πολύ να καταφέρω τους ανθρώπους να μάθουν τη γλώσσα και την ιστορία της οικογενειακής θεραπείας έτσι όπως το έκαναν εκείνοι που πριν από μας έγραψαν για τη θεραπεία και εφάρμοσαν τη θεραπεία. Υπάρχουν ορισμένοι τρόποι για το πώς οι άνθρωποι χρησιμοποιούν τις λέξεις και ένας τρόπος με τον οποίον είναι κατασκευασμένες οι ιδέες, οι οποίοι απλά ταιριάζουν καλύτερα και είναι πιο σωστοί από άλλους. Όταν διαβάζεις Gregory Bateson και Humberto Maturana, Jay Haley, Cloe Madanes, αυτοί χρησιμοποιούν ιδέες και τεχνικές που είναι σαφώς δικές τους και εμείς μπορούμε να αποκτήσουμε μια ομόφωνη άποψη γι’ αυτές. Όταν λοιπόν εξετάζονται πάνω στις θεωρίες του Bradford Keeney ή του Heinz von Foerster, τότε θέλω να ανακαλύψω αν έχουν τρόπον τινά μυηθεί στη «λατρεία» ή όχι -αν μπορούν να μιλήσουν για τις ιδέες με τον ίδιο τρόπο με τον οποίον το έκαναν οι άλλοι παλαιότερα ή όχι. Πάρα πολύ απλά πρέπει να τις μάθουν έτσι όπως έχουν χρησιμοποιηθεί. Στον κλινικό τομέα ένα από τα πράγματα που συμβαίνουν στις ΗΠΑ είναι η προσπάθεια να καθοριστεί ποιος είναι υπεύθυνος για το αν και πότε οι θεραπευτές επιτρέπεται να εργάζονται, δεδομένου ότι δεν είμαστε και πάρα πολύ καλοί στο να αναγνωρίζουμε και να φιλτράρουμε τους ανθρώπους που μπορούν να κάνουν ζημιά. Εγώ είμαι πολύ ανοιχτός να ακούσω τις απόψεις ανθρώπων γύρω από το ποιος είναι κατά τη γνώμη τους ένας ικανός θεραπευτής. Και αν έκανα σήμερα ένα ταξίδι τον γύρο του κόσμου αυτή θα ήταν μια από τις ερωτήσεις μου στους κλινικούς: «Τι χαρακτηρίζει ένα πρόσωπο που εφαρμόζει ψυχοθεραπεία ως ικανό;» και έτσι θα συγκέντρωνα ιδέες. Πιστεύω ότι είναι μια πολύ καλή ερώτηση.

Όπως και να ‘χει δουλεύεις στο πανεπιστήμιο και εκεί πρέπει σίγουρα να κάνεις και κάποιου είδους έρευνα. Και απ’ όσο ξέρω κάποιες από τις έρευνές σου αναφέρονται στις απόψεις των πελατών. Στο επόμενο ταξίδι σου στον γύρο του κόσμου θα ρωτήσεις θεραπευτές τι χαρακτηρίζει τους ικανούς θεραπευτές. Στην επίκαιρη έρευνά σου ρωτάς πελάτες και θα ήθελα πολύ να μάθω αν μπορείς να συνοψίσεις τις έρευνές σου ή να μου δώσεις μια εικόνα για το ποια ερωτήματα -όχι ποιες απαντήσεις- ποια ερωτήματα προκύπτουν από τις έρευνές σου.

Ναι. Εντάξει. Πολύ καλή ερώτηση. Πολλές από τις ερωτήσεις που θέτω στους πελάτες αφορούν τις απόψεις τους για τη θεραπεία και τις εμπειρίες τους με αυτήν, έτσι ώστε να μπορέσουμε να αποκτήσουμε μια καλύτερη κατανόηση αυτού που κάνουμε ως θεραπευτές. Αυτά που βιώνουν οι πελάτες διαφέρουν πολύ. Κάποια στιγμή τέθηκαν τα ερωτήματα: «Πώς επηρεάζει η θεωρία μας αυτό που βλέπουμε;» και «Ποιες υποθέσεις έχουμε για τη θεραπεία μας;» Οι πελάτες έχουν συχνά μια τόσο εντελώς διαφορετική άποψη, η οποία διαφέρει πολύ από την άποψη των θεραπευτών. Το επόμενο ερώτημα θα ήταν: «Θα μπορούσε να υπάρχει ένα σημαντικό βήμα ώστε να καταφέρουμε τους θεραπευτές και τους πελάτες να μιλήσουν μαζί για τις εμπειρίες τους στη θεραπεία;» Και μετά θα μπορούσαμε να ερευνήσουμε τις αλλαγές που θα προσέχαμε στις απόψεις τους όταν θα μιλούσαν. Αυτή θα ήταν μια εντελώς διαφορετική κατεύθυνση στην οποία θα ήθελα πολύ να στρέψω την έρευνά μου. Προς το παρόν δεν μου έρχεται κάποια άλλη ερώτηση.

Απ’ όσο ξέρω εδώ στη Γερμανία υπάρχει ελάχιστη μόνον σχετική πανεπιστημιακή έρευνα που να μου είναι γνωστή. Στο Osnabrück υπάρχει ένα πανεπιστήμιο όπου ερευνούν τις συστημικές θεραπείες από διάφορες οπτικές γωνίες και όπου ρωτάνε και πελάτες. Εγώ βρίσκω ένα πολύ ενδιαφέρον σημείο το να μάθουμε κάτι για τις απόψεις των πελατών. Αυτό που με εκπλήσσει όταν μιλάς γι’ αυτές τις διαφορές στις απόψεις των θεραπευτών και των πελατών είναι ότι κατά κάποιον τρόπο πρέπει να τα βγάλουν πέρα με τις θεραπευτικές συνεδρίες και τη θεραπευτική δουλειά. Έχεις ιδέες από την έρευνά σου ή εμπειρίες για το πώς τα βγάζουν πέρα -ενίοτε με πολύ διαφορετικές απόψεις;

Αυτό που πρέπει να καταλάβουμε όταν μιλάμε με πελάτες είναι απλά ότι έρχονται με προσδοκίες. Ενίοτε την προσδοκία τη βάζει η μονάδα την οποία επισκέπτονται. Σε μια από τις διατριβές που επέβλεπα, η ερευνήτρια Δρ. Lucy Mabery πήγε στο Family Therapy Institute of Rockville στο Maryland όπου δουλεύει η Cloe Madanes. Πολλοί από τους πελάτες εκεί αναφερόταν στο γεγονός ότι πήγαν στο Rockville για να έχουν στρατηγική θεραπεία. Αν έπαιρναν εκεί μιαν άλλη θεραπεία, τότε, έτσι λένε, θα ήταν απογοητευμένοι και θα πήγαιναν αλλού. Πήγαιναν εκεί για να έχουν ένα κατευθυντικό στιλ θεραπείας.

Εμείς οι θεραπευτές έχουμε συχνά ιδέες για τους πελάτες χωρίς να τους ρωτάμε για τις προσδοκίες τους. Ενίοτε ταιριάζουν αρκετά καλά μεταξύ τους ώστε να έχουμε επιτυχία. Όμως ένα μεγάλο μέρος της έρευνάς μου οδηγεί κάθε τόσο στο ερώτημα: «Πώς θα έχουμε πρόσβαση στις ιδέες και τις προσδοκίες των πελατών στη διάρκεια της θεραπείας;» Όχι από πριν, αλλά την ώρα που μιλάμε. Και επίσης: «Πώς θα ανοίξουμε απέναντί τους τις ιδέες που εμείς θεωρούμε σημαντικές;» Και επίσης: «Πώς συνεργαζόμαστε;» Και υπάρχουν κάποιες όχι και τόσο πολύ απλές δυνατότητες για να το κάνουν αυτό οι άνθρωποι, αλλά πιστεύω ότι υπάρχουν δυνατότητες για να είμαστε πιο ανοιχτοί χωρίς να καταπιέζουμε αυτό που θεωρούμε σημαντικό για τη σχέση.

Δεν είναι μια σχέση μεταξύ ίσων. Και αυτό είναι πιθανώς το σημείο που βγαίνει πιο καθαρά από όλα στην έρευνα -οι πελάτες ξέρουν ότι πληρώνουν για την παροχή υπηρεσιών. Συχνά δεν ξέρουν καθόλου σε τι συνίστανται οι υπηρεσίες αυτές και περιμένουν ο θεραπευτής να ξεκινήσει και χωρίς την έγκρισή τους να κάνει κάτι που θα τους βοηθήσει. Όμως χωρίς τη συνεργασία τους δεν θα υπήρχε θεραπεία. Είναι μια ακροβασία -το να κάνεις κάτι για τους πελάτες και να κάνεις κάτι με τους πελάτες. Ενίοτε λειτουργεί και υποθέτω ότι τότε το λέμε επιτυχημένη θεραπεία. Ενίοτε δεν λειτουργεί και δεν ξέρω πώς το λέμε τότε -ίσως «διακοπή» και μετά αναζητούν αλλού βοήθεια ή λύνουν τα προβλήματά τους αλλιώς.

Μου αρέσει η φράση σου «να κάνεις κάτι για τους πελάτες». Αυτό θα μπορούσε να σημαίνει και το να επιβάλλεις κάτι στους ανθρώπους. Από την άλλη μεριά θα μπορούσε και να σημαίνει το να κάνεις κάτι μαζί με τους ανθρώπους. Αν ήθελα λοιπόν εγώ πολύ να είμαι ένας καλός και ικανός θεραπευτής και σε αναζητούσα και σε ρωτούσα: «Λοιπόν Frank, δώσε μου σε παρακαλώ μια καλή συμβουλή για να γίνω ή να είμαι ένας καλός θεραπευτής» -ποια συμβουλή θα μου έδινες;

Λοιπόν ναι, η μια είναι πάντα όποτε έχεις την αίσθηση ότι θα έπρεπε να αποφασίσεις -υπάρχει μια παλιά παροιμία που την άκουσα πρόσφατα: «Όταν φτάνεις σε μια διασταύρωση εσύ συνέχισε ευθεία». Ποτέ μην αποφασίζεις ανάμεσα σε δυο πράγματα, διότι οι περισσότερες αποφάσεις ανάμεσα σε δυο πράγματα είναι μια αυταπάτη και μόνο. Ο λόγος είναι ότι στον τομέα μας έχουμε τρόπον τινά καταλήξει στην ιδέα ότι το καλύτερο είναι να κάνουμε κάτι με τους ανθρώπους και ότι θα ήταν λάθος να κάνουμε κάτι για τους ανθρώπους όταν κάνουμε θεραπεία. Εγώ έχω την εντύπωση ότι πάντα όποτε κάποιος δείχνει τη μια πλευρά του νομίσματος υπάρχει πάντα και μια άλλη πλευρά που θα μπορούσε να είναι πολύτιμη. Το πρώτο όταν στέκεσαι μπροστά σε μιαν απόφαση είναι πάντα: μην αποφασίζεις. Δημιούργησε μια άλλη δυνατότητα, δημιούργησε μια δυνατότητα ώστε να συμπεριλάβεις και τις δυο ιδέες με οποιονδήποτε τρόπο μπορείς.

Μια άλλη είναι να παρατηρείς επαγγελματίες σε πολλές-πολλές καταστάσεις, να βλέπεις ποιες ιδέες σου έρχονται για το τι συνιστά έναν καλό επαγγελματία. Μπορεί αυτοί να είναι νοσηλευτές, δάσκαλοι, ιερείς, γιατροί, θεραπευτές, πρακτικοί γιατροί ή μια σοφή γιαγιά -σε κάθε περίπτωση κάποιοι που έχουν καρδιά και μια στάση παροχής υπηρεσιών. Δεν νομίζω ότι η καλύτερη δυνατότητα για να μάθεις μια τέτοια στάση είναι να παρατηρείς ψυχοθεραπευτές. Οι ψυχοθεραπευτές συχνά πληρώνονται για να διατηρούν μια στάση με την έννοια της πόζας. Πολλοί άνθρωποι που είναι επαγγελματίες δεν πληρώνονται. Και πάντα υπάρχουν δυνατότητες να μάθεις κάτι από τη στάση τους παρατηρώντας τους, ρωτώντας τους, συμμετέχοντας -αυτό θα μπορούσε να είναι πολύ πολύτιμο για τη μάθηση.

Η επόμενη συμβουλή προέρχεται από τον Harry Goolishian. Ο Harry έλεγε πολλά σοφά πράγματα και ένα από αυτά ήταν: «Για να είσαι ένας καλός θεραπευτής θα έπρεπε να δοκιμάσεις πολλές κουλτούρες». Στο τέλος του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου ο Harry ήταν στον Ν. Ειρηνικό και είχε πολύ χρόνο να επισκεφτεί διάφορες κουλτούρες. Είχε την εντύπωση ότι αυτή ήταν γι’ αυτόν η καλύτερη βάση ώστε να καταλάβει τις μεγάλες διαφορές ανάμεσα στους ανθρώπους. Η δική μου εμπειρία όταν ταξιδεύω στην Ευρώπη είναι παρόμοια. Οι διεθνείς φοιτήτριες, από τις οποίες έχουμε πολλές, μου δείχνουν κάθε τόσο πόσο λάθος είμαι με τις υποθέσεις μου γι’ αυτές. Πρέπει να ρωτάω, πρέπει να σκέφτομαι και πρέπει να παραμείνω φιλοπερίεργος. Όσες περισσότερες διαφορετικές κουλτούρες επισκέπτεται κάποιος τόσο πιο ξεκάθαρο του γίνεται ότι υπάρχουν ομοιότητες, αλλά ότι οι διαφορές είναι που απαιτούν συζητήσεις.

Ίσως και η τελευταία συμβουλή να προέρχεται πάλι από τον Harry Goolishian. Κάποτε είπε: «Θα έπρεπε να αλλάζεις τη θεωρία σου, περίπου κατά 20% κάθε χρόνο, έτσι ώστε κάθε 5 χρόνια να σκέφτεσαι εντελώς διαφορετικά». Δεν ξέρω πόσο πολύ μπορείς να το κάνεις αυτό και πόσο πολύ αυτό συμβαίνει απλά όταν σπουδάζεις, όταν κάνεις θεραπεία και μιλάς με τους ανθρώπους, όμως εγώ δεν είμαι πια ο ίδιος που ήμουν πριν από 10 χρόνια -όσον αφορά τις υποθέσεις μου για τη θεραπεία. Κι αυτό είναι για μένα ένα πολύ καλό πράγμα, διότι έχω την ελευθερία να δουλεύω σε ένα πλαίσιο όπου αυτό λειτουργεί και έχω την ελευθερία να δοκιμάζω καινούριες ιδέες για τις οποίες ακόμα δεν ξέρω αν λειτουργούν. Μέσα στη συνεργασία έχω την ευελιξία να αλλάζω τον εαυτό κου.

Η Lynn Hoffman είπε κάποτε: «Ο μοναδικός πάνω στο οποίο έχεις την εξουσία να τον αλλάζεις μέσα στη θεραπεία είσαι εσύ ο ίδιος». Αυτή θα έπρεπε να είναι η εστίαση όταν μεγαλώνεις και μαθαίνεις να είσαι ένας καλύτερος θεραπευτής.

Ευχαριστώ πολύ! Πιστεύω ότι είπαμε ένα σωρό πράγματα κι αν αρχίζαμε τώρα τη συζήτηση πάνω σ’ αυτά θα έπρεπε να πάμε αλλού να ζήσουμε. Γι’ αυτό, Frank, σε ευχαριστώ πολύ-πολύ! Και να απολαύσεις το ταξίδι σου και να δοκιμάσεις κουλτούρες. Ευχαριστώ πολύ.

© 2014 Συστημικό Ινστιτούτο Θεσσαλονίκης