Log in


Στη μνήμη του Ernst von Glasersfeld

Στις 12 Νοεμβρίου 2010 πέθανε στην ευλογημένη ηλικία των 93 ετών ο μεγάλος ψυχολόγος και ιδρυτής του ριζοσπαστικού κονστρουκτιβισμού Ernst von Glasersfeld στο σπίτι του στο Amherst, Massachusetts των ΗΠΑ

Θρηνούμε για έναν άνθρωπο που για πολλές δεκαετίες υπήρξε ένας από τους πρωτοπόρους της συστημικής σκέψης στην Ευρώπη και εμπλούτισε πολύ και τόνωσε ιδιαίτερα τη συστημική οικογενειακή θεραπεία.

Αν μια μεταφορά είναι εύστοχη για τη ζωή του, αυτή είναι του να είναι κάποιος καθοδόν. Σε λίγους ανθρώπους συνδέεται ο τρόπος σκέψης τους τόσο εμφανώς με τον τρόπο ζωής τους, τη βιογραφία τους όσο στον Ernst von Glasersfeld. Η ζωή του και το έργο του ήταν αυτό που ο ίδιος έκανε από αυτά, μια αρμονική ενότητα.

Γεννήθηκε Αυστριακός, γιος ενός διπλωμάτη και μιας γνωστής Γερμανίδας σκιέρ, στις 8 Μαρτίου 1917 στο Μόναχο και μεγάλωσε στο Νότιο Τιρόλο (στο Meran) μιλώντας τρεις γλώσσες (γερμανικά, αγγλικά, ιταλικά). Στο οικοτροφείο προστέθηκαν τελικά και τα γαλλικά. Συνεπώς δεν ήταν ποτέ συνδεδεμένος με μία «μητρική γλώσσα» και έμαθε από νωρίς πόσο διαφορετικά συλλαμβάνουν οι διάφορες γλώσσες το βίωμα και ότι υπάρχουν πράγματα που μπορεί να τα πει κάποιος σε μια γλώσσα και να τα θεωρεί αλήθεια, τα οποία όμως δεν μπορούν να μεταφραστούν σε άλλη γλώσσα.

Ότι η διαφορετικότητα των γλωσσών δεν είναι μόνο μια διαφορετικότητα των «ήχων», αλλά μια διαφορετικότητα των κοσμοθεάσεων, όπως δίδασκε ο Humboldt, ο Ernst von Glasersfeld το βίωσε λοιπόν από την πρώιμη παιδική ηλικία. Η ζωή του είναι ένα εύγλωττο παράδειγμα αυτού που δίδασκε αργότερα, δηλαδή ότι η ανάπτυξη των ιδεών συνδέεται πάντοτε με το προσωπικό βίωμα και την προσωπική εμπειρία. Έγινε πεζοπόρος ανάμεσα στους πολιτισμούς και μπόρεσε να βιώσει τους περιορισμούς των εκάστοτε γλωσσών από την εσωτερική οπτική. Αυτή η βιωμένη και εμπειρική σχετικότητα των διαφόρων κοσμοθεάσεων χάραξαν την ανοιχτοσύνη και την ανεκτικότητα της σκέψης του και το σκεπτικισμό του απέναντι σε κάθε είδους φονταμενταλισμό.

Σπούδαζε μαθηματικά αρχικά στη Ζυρίχη και μετά στη Βιέννη μέχρι που διωγμένος από τους Ναζί (το 1937) έγινε δάσκαλος του σκι στην Αυστραλία. Το 1938 ήρθε μέσω του Παρισιού ως ενδιάμεσο σταθμό στην Ευρώπη για να ζήσει στη συνέχεια από το 1939 μέχρι το 1946 ως γεωργός στην Ιρλανδία. Το 1947 πήγε ως δημοσιογράφος για πολιτισμικά θέματα στην Ιταλία και εργάστηκε μεταξύ άλλων για την ελβετική Weltwoche και το περιοδικό Standpunkt στο Bozen. Από την περίοδο αυτήν υπάρχουν συνεντεύξεις με τον Orson Welles και τον Fellini, στις οποίες μπορεί κάποιος να αναγνωρίσει ότι ήδη ως δημοσιογράφος ανέπτυσσε τις κονστρουκτιβιστικές ιδέες του. Το 1959 πήρε για πρώτη φορά ένα μόνιμο διορισμό δίπλα στον Silvio Ceccato (ο οποίος ίδρυσε το Κέντρο Κυβερνητικής στο πανεπιστήμιο του Μιλάνου) και συνεργάστηκε για πολλά χρόνια μαζί του. Εκεί έγινε τελικά διευθυντής ενός προγράμματος μηχανικής ανάλυσης της γλώσσας. Το 1966 έφτασε στις ΗΠΑ, οι οποίες θα γινόταν η πατρίδα επιλογής του. Το 1970 –χωρίς να έχει ακαδημαϊκό τίτλο- εξελέγη καθηγητής γνωστικής ψυχολογίας στο πανεπιστήμιο της Georgia. Εκεί ανέπτυξε μαζί με συναδέλφους του τα “Yerkish”, την πρώτη γλώσσα για συνεννόηση με μια χιμπαντζίνα. Την επιστημονική φήμη που απέκτησε για πρώτη φορά στα πλαίσια της ψυχολογίας τη χρωστάει –έτσι έλεγε ο ίδιος με τη χαρακτηριστική σεμνότητά του- στα αξιοπρόσεκτα ταλέντα της χιμπαντζίνας Lana. Από τη συνταξιοδότησή του το 1987 και μετά ζούσε στο Amherst, Massachusetts. Μετά από πρόσκληση του Jack Lochead –που αργότερα έγινε ένας από τους φίλους του- έγινε συνεργάτης του Scientific Reasoning Research Institute στο University of Massachusetts (SRRI).

Πραγματικά γνωστή στην Ευρώπη έγινε η ριζοσπαστικά κονστρουκτιβιστική σκέψη του Ernst von Glasersfeld μόλις στις αρχές της δεκαετίας του ’80 μέσα από τη συνεισφορά του στο βιβλίο Wie wirklich ist die Wirklichkeit (Πόσο πραγματική είναι η πραγματικότητα) που τότε εξέδωσε ο Paul Watzlawick. Στην αρχή ασχολήθηκα κριτικά με τις «ριζοσπαστικές» ιδέες του. Όσο περισσότερο τον διάβαζα τόσο περισσότερο καταλάβαινα τη σκέψη του και αναγνώρισα: Είναι ένας άνθρωπος που έχει κάτι να πει και μια νέα σκέψη αποκτάει περίγραμμα.

Σε μια από τις πρώτες συναντήσεις μας στη Χαϊδελβέργη, πριν από 20 και πλέον χρόνια, με ρώτησε αν εξακολουθεί να υπάρχει στην Ευρώπη κάτι σαν τη φιλία, λέγοντας ότι στην Αμερική οι άνθρωποι έχουν “friends”. Κουβεντιάζαμε για το πόσο διαφορετικά γίνεται πολιτισμικά αντιληπτή η «σχέση» (φίλος, φιλία) παρά τις ίδιες λέξεις.

Στη δεκαετία του ’90 προσκλήθηκε σε πολλά μεγάλα συνέδρια του Ινστιτούτου Συστημικής Έρευνας στη Χαϊδελβέργη κι έτσι είχα την ευκαιρία να τον συναντάω συχνά. Για κάθε συνέδριο έγραφε καινούριες εισηγήσεις που μας ενέπνεαν και μαθαίναμε διαρκώς από αυτόν. Αυτό που τον χαρακτήριζε ήταν ότι μπορούσε να διατυπώνει τη φιλοσοφία του και τις επιστημονικές του σκέψεις με απλή και κατανοητή γλώσσα χωρίς να χάνουν σε βάθος. Η καθαρότητα –και η λεπτότητα- της σκέψης του αντικαθρεφτίζεται στον επιστημονικό του λόγο και συμβάλλει στο ότι οι εργασίες του διαδίδονται όλο και περισσότερο. Στο στυλ γραφής του φαίνεται η σεμνότητα ενός ανθρώπου που ήθελε να γίνεται κατανοητός και είχε το μεγάλο χάρισμα να γράφει κατανοητά. Ποτέ δεν ισχυριζόταν ότι έχει επινοήσει κάτι το καινούριο –άλλωστε γνώριζε με πάρα πολύ μεγάλη ακρίβεια και τη φιλοσοφική παράδοση στην οποία κάθε τόσο αναφερόταν-, παρότι μετεξέλιξε τις σκέψεις της και μας χάρισε καινούριες επιγνώσεις.

Πολυάριθμες δημοσιεύσεις και βραβεύσεις έχουν τιμήσει τα τελευταία 20 χρόνια τις επιστημονικές επιδόσεις του. Έτσι του απονεμήθηκαν μεταξύ άλλων τιμητικοί τίτλοι διδάκτορα των πανεπιστημίων του Klagenfurt και του Innsbruck. Το 1991 του απονεμήθηκε το Warren McCulloch Memorial Award της American Society for Cybernetics. Τον Μάιο του2005 ήρθε για τελευταία φορά στη Χαϊδελβέργη για να δώσει μια διάλεξη σε ένα συνέδριο για τις μεταφορές, κυρίως όμως για να του απονεμηθεί από το Ινστιτούτο Συστημικής Έρευνας το Gregory-Bateson-Award για την ιδιαίτερη συνεισφορά του στη συστημική διερεύνηση των ανθρωπίνων συστημάτων. Τρία χρόνια νωρίτερα το επιστημονικό αυτό βραβείο είχε απονεμηθεί στον φίλο του, τον κυβερνητικό Heinz von Foerster.

Με τις εργασίες του ο Ernst von Glasersfeld δεν προσέφερε μόνο μια μεθοδολογική σκαλωσιά στη συστημική θεραπεία, αλλά οι εργασίες του συζητούνται και διεπιστημονικά και θα αποκτήσουν ακόμα μεγαλύτερη επιρροή στην ψυχολογία, στην οικονομία, στις γνωστικές επιστήμες, στην παιδαγωγική ή στις επιστήμες της επικοινωνίας.

Η τελευταία φορά που συνάντησα τον Ernst von Glasersfeld ήταν το 2009 στη Βιέννη, όπου του απονεμήθηκε το τιμητικό χρυσό μετάλλιο της πόλης και όπου έδωσε μπροστά σε 400 ακροατές στο πανεπιστήμιο της Βιέννης μια διάλεξη για τη μάθηση. Στη γιορτή που διοργανώθηκε στην πόλη προς τιμήν του εξήγησε ότι μια τέτοια διάκριση ήταν σοκ γι’ αυτόν, αφού σε όλη του τη ζωή προσπαθούσε να μην παίρνει τον εαυτό του στα σοβαρά. Ναι, αυτή ήταν η πεποίθηση του Ernst (ernst στα γερμανικά σημαίνει σοβαρός!), να μην παίρνει τον εαυτό του στα σοβαρά. Οπότε τον εξέπληττε ακόμα περισσότερο ότι οι άλλοι τον έπαιρναν τόσο στα σοβαρά.

Όποιος έχει συναντήσει τον Ernst von Glasersfeld δε θα τον ξεχάσει. Την ανοιχτοσύνη του κονστρουκτιβιστικού μοντέλου σκέψης του ο ιδρυτής του τη ζούσε με ασύγκριτο τρόπο. Ότι έλεγε και έκανε είχε την αξιοπιστία μιας εναρμονισμένης ζωής. Μέχρι τους τελευταίους μήνες της ζωής του αλληλογραφούσε σε πέντε γλώσσες στο Internet με ανθρώπους από όλες τις χώρες του κόσμου που ενδιαφερόταν για το έργο του.

Το πιεστικό ερώτημα που μας άφησε παραμένει: Πώς μπορούμε να διευρύνουμε τη γνώση μας για τον κόσμο χωρίς να καταστρέψουμε τον κόσμο και τον εαυτό μας;

Τώρα, ο ενθουσιώδης σκιέρ που υπήρξε μέχρι τα 91 χρόνια του ξεκίνησε μετά από μια συνολικά πλούσια και γεμάτη ζωή το τελευταίο του ταξίδι. Εμείς χάσαμε έναν μεγάλο μέντορα της συστημικής σκέψης, έναν εντυπωσιακό άνθρωπο παραδειγματικής αξιοπιστίας και ανθρωπιάς.

Αγαπημένε Ernst, σε ευχαριστώ για όλα όσα μας άφησες, για όσα κίνησες μέσα μου, για όσα μου έδωσες! Από την τωρινή απόσταση της ζωής σου, που μου είναι ακόμα πολύ κοντινή, θα σε κρατήσω ως ζωντανή ανάμνηση.

© 2014 Συστημικό Ινστιτούτο Θεσσαλονίκης