Log in


Satir, V. (1989). Πλάθοντας ανθρώπους. Κέδρος


Satir, V. (1989). Πλάθοντας ανθρώπους. Κέδρος

Αν υπάρχει ένα μέγεθος "στόχου" ή και "αποτελεσματικότητας", τότε αυτό είναι το αίσθημα αυταξίας

Στη διάρκεια των σπουδών μου στην ψυχολογία στο πανεπιστήμιο της Χαϊδελβέργης είχα την τύχη να συναντήσω τον τότε καθηγητή μου Rainer Bastine. Εγώ ξεκινούσα (το 1980) την ειδικότητά μου (σήμερα θα το λέγαμε master) στην κλινική ψυχολογία, εκείνος είχε μόλις επιστρέψει από μια ετήσια εκπαιδευτική άδεια που την είχε αφιερώσει στην ενασχόληση με την "οικογενειακή θεραπεία" (έτσι λεγόταν τότε ακόμα η συστημική θεραπεία).

Παρότι ο ίδιος ήταν διάσημος εκπρόσωπος της γνωστικής συμπεριφορικής κατεύθυνσης (όπως ήταν τότε στη Γερμανία σχεδόν όλοι οι καθηγητές κλινικής ψυχολογίας), ενθουσιασμένος καθώς επέστρεψε στη σχολή, αμέσως οργάνωσε ένα σεμινάριο με τίτλο "Εισαγωγή στην οικογενειακή θεραπεία" για μας τους ειδικευόμενους. Εκεί γνώρισα για πρώτη φορά τους τρόπους επικοινωνίας της Virginia Satir. Μάλιστα το 1986 στα πλαίσια ενός συμποσίου στη Γερμανία είχα την ιδιαίτερη ευκαιρία να βιώσω "live" τη Virginia Satir με τον ανεπανάληπτα εγκάρδιο και προσηνή τρόπο δουλειάς της. Ακόμα και σήμερα ακούω στα αυτιά μου πολλές φορές μέσα σε συνεδρίες οικογενειακής θεραπείας τη φωνή της να μας διδάσκει το joining για την έναρξη κάθε συνεδρίας: "Να προσπαθείτε ευθύς εξ αρχής και κάθε φορά να αγγίζετε λίγο το αίσθημα αυταξίας του Απέναντί σας" (σήμερα μπορεί κάποιος να δει περισσότερα γι' αυτό στο πολύ γνωστό "Εγχειρίδιο συστημικής θεραπείας και συμβουλευτικής" των Schweitzer και von Schlippe, εκδόσεις University Press).

Το κλασικό έργο της Virginia Satir, το Peoplemaking, κυκλοφόρησε για πρώτη φορά το 1972 στις ΗΠΑ. Λίγο πριν από τον θάνατό της ξαναδούλεψε το βιβλίο της εκ βάθρων και αυτό κυκλοφόρησε το 1988 με τον τίτλο The New Peoplemaking. Και τα δυο βιβλία κυκλοφορούν μέχρι σήμερα παράλληλα στην αγορά. Στα ελληνικά μεταφράστηκε το δεύτερο και κυκλοφόρησε το 1989 από τις εκδόσεις Κέδρος. Στο οπισθόφυλλο της ελληνικής έκδοσης γράφει:

"Να καταλάβεις ότι όπως σε είχαν πλάσει κι όπως είχε διαμορφωθεί η κατάσταση γύρω σου, δεν μπορούσες να φερθείς διαφορετικά", τονίζει η Βιρτζίνια Σατίρ σε τούτο το πολύτιμο βιβλίο, όπου διδάσκει την κατανόηση και τη συμφιλίωση με τον εαυτό και τους άλλους και που από την έγνοια της για την οικογένεια και τις ανθρώπινες σχέσεις αναγκάστηκε να το γράψει απλά κι ανάλαφρα, ενώ συμπυκνώνει πείρα και σοφία από σαράντα χρόνια δουλειάς και έρευνας στην οικογενειακή θεραπεία. (…) Σ' αυτό η Βιρτζίνια Σατίρ, παγκόσμια αναγνωρισμένη αυθεντία της ψυχοθεραπευτικής, καταπιάνεται με βασικά θέματα της διάπλασης του ατόμου, των ανθρώπινων σχέσεων και του κύκλου της ζωής, όπως Αυτεκτίμηση, Επικοινωνία (τρία κεφάλαια), Οι κανόνες Σου στη Ζωή, Το Ζευγάρι: Αρχιτέκτονας της Οικογένειας, Ειδικές Οικογένειες, Οργάνωση της Οικογένειας, Εφηβεία, Ζευγάρωμα, Θρησκευτικότητα, Τα Προχωρημένα Χρόνια, Η οικογένεια στην Κοινωνία, Η Οικογένεια του Μέλλοντος κ.ά."

Το 1959 ο Don Jackson και ο Jules Riskin συμπεριέλαβαν τη Virginia Satir ως κοινωνική λειτουργό στην ιδρυτική ομάδα του Mental Research Institute στο Palo Alto του Stanford (ΗΠΑ) και της ανέθεσαν το τμήμα εκπαίδευσης του ινστιτούτου. Κάτω από τη δική της διεύθυνση δημιουργήθηκε το πρώτο πρόγραμμα εκπαίδευσης στην οικογενειακή θεραπεία στις ΗΠΑ.

Η βασική στάση της Satir είναι βαθιά ανθρωπιστική: Δίχως μια εσωτερική στάση αποδοχής του εαυτού τους οι άνθρωποι φέρονται με τρόπους που τους οδηγούν σε οδύνη, σε βάλτωμα και σε άλλα ανεπιθύμητα αποτελέσματα. Η Satir είναι πεπεισμένη ότι η αντιμετώπιση του εαυτού μας και των άλλων είναι μαθημένη και μπορεί να … 'ξεμαθευτεί'. Το κλειδί για να γίνει αυτό είναι κατά τη γνώμη της το είδος της επικοινωνίας. Μια σημαντική για τη Satir κατηγορία παρατήρησης είναι το πώς επικοινωνούν οι άνθρωποι μέσα σε ένα σύστημα, άλλοι με τρόπο που προάγει το αίσθημα αυταξίας και άλλοι με τρόπο που το εμποδίζει. Με αφετηρία τη βασική της στάση, η Virginia Satir αντιμετωπίζει κάθε πρόσωπο με τη μέγιστη εμπιστοσύνη ώστε να συνδέεται από την πρώτη στιγμή της συνάντησης με το αίσθημα αυταξίας του άλλου. Δίνει στον Απέναντί της την πλήρη προσοχή της μέσα στη συνάντηση. Έτσι γίνεται δυνατή η εμπιστοσύνη, η κατανόηση και η διάθεση να εξετάζει αν αυτό που προσφέρει έχει κάποια σημασία για τον άλλον και είναι επιθυμητό.

Την εικόνα της για τα ανθρώπινα πλάσματα τη σκιαγραφεί ως εξής (σελ. 21):

Είναι εκείνοι που καταλαβαίνουν, εκτιμούν το σώμα τους και το αναπτύσσουν βρίσκοντάς το όμορφο και χρήσιμο. Είναι αληθινοί και τίμιοι προς και για τον εαυτό τους και τους άλλους. Όσοι ζουν ανθρώπινα, δέχονται πρόθυμα να διακινδυνεύουν, να δείχνουν τη δημιουργικότητά τους, τις ικανότητές τους και να αλλάζουν, όταν το απαιτεί η κατάσταση. Βρίσκουν τρόπους να προσαρμόζουν το νέο και το διαφορετικό, κρατώντας απ' το παλιό ότι θεωρούν ακόμη χρήσιμο και πετώντας ότι είναι άχρηστο.
Όλα αυτά μαζί δίνουν ένα γερό σώμα, ξύπνιο στο μυαλό, συναισθηματικό, στοργικό, εύθυμο, αυθεντικό, δημιουργικό, παραγωγικό, υπεύθυνο ανθρώπινο πλάσμα. Ένας τέτοιος άνθρωπος μπορεί να σταθεί στα δικά του πόδια, να αγαπήσει βαθιά και να αγωνιστεί τίμια και αποδοτικά. Έχει συμφιλιωθεί τόσο με την τρυφερότητα, όσο και με τη σκληρότητά του και καταλαβαίνει τη διαφορά ανάμεσά τους.
Η οικογένεια είναι το πλαίσιο, όπου ένα τέτοιο άτομο μεγαλώνει κι αναπτύσσεται. Κι οι ενήλικες, που έχουν αναλάβει τη φροντίδα του, είναι οι ανθρωποπλάστες.

Τα παρακάτω ερωτήματα (σελ. 27) ενσαρκώνουν εντυπωσιακά τη στάση αυτή:

• Αισθάνεσαι καλά μες στην οικογένειά σου αυτή τη στιγμή;
• Αισθάνεσαι ότι ζεις μαζί με φίλους, ανθρώπους που σ' αρέσουν και τους εμπιστεύεσαι και που τους αρέσεις και σ' εμπιστεύονται;
• Χαίρεσαι , ενθουσιάζεσαι που είσαι μέλος της οικογένειάς σου;

Το "καζάνι" της αυταξίας αποτέλεσε για μένα μια μεταφορά της Virginia Satir που πυροδοτούσε κάθε φορά τη σκέψη μου για το θέμα της "αποτελεσματικότητας" ή και των "στόχων" στην ψυχοθεραπεία ή και συμβουλευτική καθώς και στην εποπτεία και στο coaching. "Τι έχει μέσα αυτή τη στιγμή το καζάνι; Πόσο γεμάτο ή και πόσο άδειο είναι;" Προέρχομαι από μια παράδοση που θεωρεί μάλλον αμφιλεγόμενη την επιστημονική βασική παραδοχή περί δυνατότητας συντελεστικοποίησης και μέτρησης των "επιτυχιών" στην ψυχοθεραπεία. Αντιθέτως μπορώ κάλλιστα να φανταστώ την "αυταξία" ενός προσώπου ή το "δυναμικό αυταξίας" ενός συστήματος ως μια κατηγορία που μπορεί να αποτελεί στόχο της ανθρωπιστικής-συστημικής (και όχι μόνο) θεραπείας. Σύμφωνα με τη Satir το αίσθημα για την αξία του δεν το διαθέτει κάποιος εκ γενετής, αλλά το μαθαίνει. Επίσης βλέπει την οικογένεια ως τον τόπο στον οποίον βιώνεται αυτό το αίσθημα της αξίας ή της απαξίας:

Αισθήματα αξίας μπορούν να ανθίσουν μόνο μέσα σε μια ατμόσφαιρα, στην οποία αναγνωρίζονται οι ατομικές διαφορές, εκφράζεται ανοικτά η αγάπη, τα λάθη χρησιμοποιούνται για να μάθεις, η επικοινωνία είναι ανοικτή και οι κανόνες ελαστικοί, (…) στην ατμόσφαιρα εκείνη που βρίσκει κανείς σε μια διαπαιδαγωγούσα οικογένεια. Δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι όσα παιδιά μεγαλώνουν σε οικογένεια, όπου εφαρμόζονται τα παραπάνω, συνήθως τα 'χουν καλά με τον εαυτό τους (…). Αντίστροφα, όσα παιδιά μεγαλώνουν σε διαταραγμένες οικογένειες, αισθάνονται συχνά ανάξια, καθώς μεγαλώνουν με "παραμορφωμένη" επικοινωνία, με άκαμπτους κανόνες, κατακρίνονται για τις ατομικές διαφορές τους, τιμωρούνται για τα λάθη τους (…). (σελ. 47)

Σύμφωνα με τη Satir "η επικοινωνία [είναι] σαν μια τεράστια ομπρέλα που σκεπάζει και επηρεάζει όλα όσα συμβαίνουν ανάμεσα στα ανθρώπινα όντα. Μόλις ένας άνθρωπος φτάσει σ' αυτή τη γη, η επικοινωνία είναι ο σημαντικότερος παράγοντας που καθορίζει τι είδους σχέσεις αυτό το πλάσμα θα δημιουργήσει με τους άλλους και τι θα του συμβεί στη ζωή. (…) Η επικοινωνία (…) είναι το μέτρο με το οποίο δυο άνθρωποι μετρούν την αξία του εαυτού, ο ένας του άλλου. Είναι επίσης το εργαλείο με το οποίο μπορεί να αλλάξει η "στάθμη του καζανιού" (σελ. 72 κ.σ.).

Από την ιδέα της συσχέτισης της αυταξίας με την επικοινωνία η Satir συνάγει πέντε σχήματα (πρότυπα) επικοινωνίας, τα οποία ονομάζει και στυλ επικοινωνίας: 1. Συμβιβασμός, 2. Κατηγορίες, 3. Υπολογισμός, 4. Παραπλάνηση και 5. Ευθύτητα στην επικοινωνία. Έτσι εστιάζει η συγγραφέας στο ατομικό δίκτυο των οικογενειακών σχέσεων και αναπτύσσει την ιδέα μιας "διαδικασίας οργάνωσης" της οικογένειας:

Σε μια οικογένεια ή και οπουδήποτε αλλού, τα πράγματα δε συμβαίνουν από μόνα τους. (…) θα μιλήσουμε για την οργάνωση της οικογένειας. Δε διαφέρει και τόσο από άλλες οργανώσεις. Σε μια οικογένεια, όπως και σε μια επιχείρηση, για να προχωρήσει η δουλειά χρειάζεται κατανομή χρόνου, χώρου, εξοπλισμού, ενέργειας και ατόμων. Για να αρχίσεις τη διαδικασία της οργάνωσης, εξακριβώνεις τι πόρους διαθέτεις, τους συνδυάζεις με τις ανάγκες σου και μετά βρίσκεις τον καλύτερο τρόπο για να πετύχεις τα αποτελέσματα που θέλεις. Με την απογραφή θ' ανακαλύψεις επίσης όσα σου λείπουν και τότε θα πρέπει να σκεφτείς πώς θα τ' αποκτήσεις. Αυτή τη διαδικασία την ονομάζω οργάνωση της οικογένειας (σελ. 311).

Πολύ χαρακτηριστικό για τη δική μου κατανόηση των δυνατών ειδών του παιχνιδιού της επικοινωνίας μέσα στα συστήματα ήταν και είναι το πλέγμα σχέσεων της "τριάδας". Στις τριαδικές σχέσεις μπορούν να βιωθούν κάθε είδους δυναμικές: η αποβολή, η σύνδεση, ο συνασπισμός, η συμμαχία, η τριγωνοποίηση. Στη δική μου συμβουλευτική-θεραπευτική και εποπτική δουλειά, η αντίληψη της Satir για τις βιωμένες εμπειρίες επικοινωνίας στις πρωταρχικές τριάδες, όπως π.χ. μητέρα-πατέρας-παιδί, μου προσφέρει πρόσβαση στους κόσμους των προβλημάτων και στο δυναμικό των λύσεων των πελατών μου. Με άλλα λόγια: Οι κατασκευές της Virginia Satir με συνοδεύουν κάθε μέρα (στη δουλειά).

Παρότι έχουν περάσει 27 χρόνια από τον θάνατο της Virginia Satir, μπορούμε να θεωρήσουμε τις διάφορες ιδέες της για το σύστημα "οικογένεια" προάγγελους των εξελίξεων που παρατηρούμε σήμερα: Οι σημερινές συνάφειες ζωής, μάθησης, εκπαίδευσης και εργασίας και οι "διαγνωστικές" δημιουργίες που τις συνοδεύουν, όπως π.χ. το "ΔΕΠΥ" και το "burnout", θέτουν το ερώτημα πώς είναι τα πράγματα σε σχέση με τις "κουλτούρες αυταξίας-επικοινωνίας" στους παιδικούς σταθμούς, στα σχολεία και στα πανεπιστήμια, αλλά και στις επιχειρήσεις και σε άλλους θεσμούς της κοινωνικής ζωής. Οπότε οι ίσως κάποιες φορές λίγο σκονισμένες και κάπως (αμερικάνικα) παθιασμένες περιγραφές της Satir εξακολουθούν να είναι εξαιρετικά επίκαιρες για τη διαλεκτική ανάμεσα στην αυταξία και την επικοινωνία.

Παίρνω κάθε τόσο στα χέρια μου το Πλάθοντας ανθρώπους και το ξεφυλλίζω - και τότε βλέπω μπροστά στα μάτια μου αυτό που ήταν η Virginia Satir, που όμως δεν διαβάζεται: τον αξιοθαύμαστο τρόπο της να αντιμετωπίζει τους ανθρώπους μέσα στη συνάντηση βαθιά-ανθρωπιστικά, γεμάτη αγάπη, με χιούμορ και με σοβαρότητα.

Τάσος Ζήσης, Απρίλιος 2015

 

© 2014 Συστημικό Ινστιτούτο Θεσσαλονίκης