Log in


Project: Σε ποια κοινωνία ζούμε βασικά; (1)

Project: Σε ποια κοινωνία ζούμε βασικά; (1)

Οι άνθρωποι θέτουν το ερώτημα αυτό όταν είναι δυσαρεστημένοι, όταν ενόψει βαθιών αλλαγών στη ζωή τους χάνουν τον προσανατολισμό τους ή όταν νιώθουν υπερφορτωμένοι από καινούριες προκλήσεις. Αναζητούν κράτημα μέσα σε μια ραγδαία εξελισσόμενη και ανήσυχη εποχή, στην οποία τις ειδήσεις καθορίζουν η αυξανόμενη ανεργία, οι περικοπές στις κοινωνικές δαπάνες και οι τρομοκρατικές επιθέσεις.

 

Όλος ο κόσμος μιλάει διαρκώς για την "κοινωνία". Τι εννοούμε όμως βασικά όταν λέμε τη λέξη αυτή; Μια ματιά στην ιστορία δείχνει: Η έννοια είναι ασαφής και επιτρέπει πληθώρα ερμηνειών. Κεντρική στον κόσμο των απόψεων του 19ου αιώνα ήταν η εικόνα της κοινωνίας ως ιστός, παρόμοια με το δίχτυ μιας αράχνης. Η σκέψη αυτή ότι την κοινωνία μπορούμε να τη δούμε ως ένα πλέγμα-σύνολο, το οποίο συνέχεται από μια εσωτερική αρχή, επηρέασε τους διανοητές διαφόρων εποχών.

Για τον Georg Wilhelm Friedrich Hegel αυτό που καθόριζε όλες τις άλλες κοινωνικές σχέσεις ήταν το πνεύμα, για τον Karl Marx ήταν ο τρόπος παραγωγής. Ο Max Weber πάλι ανέδειξε τον πολιτισμό ως κεντρικό σημείο αναφοράς των ανθρώπων. Διαφορετικά από ότι σε παλαιότερες εποχές, κατά τη γνώμη του, η οικονομία στις αρχές του 20ου αιώνα προσανατολιζόταν πολύ έντονα σε πολιτισμικά μέτρα και σταθμά. Ο Ferdinand Tönnies πάλι έβλεπε την κοινωνία σε οριοθέτηση απέναντι στην "κοινότητα του σπιτιού με τις άπειρες επιδράσεις της στην ανθρώπινη ψυχή". Την κοινωνία αντιθέτως την όριζε ως "απλώς μια συνύπαρξη ανεξάρτητων μεταξύ τους προσώπων". Ο Emile Durkheim διαχώριζε τον τύπο κοινωνίας όπου η ένταξη κάποιου γίνεται μέσω "μηχανικής αλληλεγγύης", δηλαδή μέσω των κοινών απόψεων και συναισθημάτων, από τις κοινωνίες που βασίζονται στην αρχή της "οργανωμένης αλληλεγγύης". Εδώ στο επίκεντρο της δημόσιας ζωής βρίσκονται οι συμφωνίες τύπου συμβολαίου.

Στην κοινωνιολογία δεν υπάρχει ομοφωνία γύρω από τι πρέπει να νοούμε ως κοινωνία. Η έννοια αυτή δεν μπορεί να οριστεί μονόσημα. Μια θεωρία που εξετάζει τις κοινωνίες ως κοινότητες ανθρώπων μέσα σε σαφώς οριοθετημένα μεταξύ τους εθνικά κράτη είναι πολύ κοντόθωρη. Ο κόσμος έχει αλλάξει και τα όρια της κοινωνίας εδώ και πολύν καιρό δεν ταυτίζονται πλέον με τα γεωγραφικά όρια. Ο Niklas Luhmann εξηγεί την αλλαγή αυτή παραπέμποντας στην επικοινωνία που τη θεωρεί βασική ενότητα των κοινωνικών συστημάτων. Στα περισσότερα επί μέρους κοινωνικά συστήματα λειτουργεί η επικοινωνιακή ανταλλαγή πέρα από χώρες.

Με τα ευέλικτα σύνορα και με τα εθνικά κράτη να εγκαταλείπουν όλο και περισσότερο την εθνική τους κυριαρχία, η έννοια της κοινωνίας, που κάποτε προσπαθούσε να συλλάβει το σύνολο των κοινωνικών διαδράσεων μέσα σε μια περιορισμένη περιοχή, έχει χάσει την παλιά της εστίαση. Οι άνθρωποι, τα εμπορεύματα και οι υπηρεσίες υπερβαίνουν σήμερα τα εθνικά σύνορα. Ζούμε σε μια εποχή διεθνούς επικοινωνίας και διάδρασης. Η κοινωνία έχει αλλάξει μαζί με την έννοιά της. Η έννοια χαρακτηρίζει σήμερα μια αφηρημένη αρχή τάξης, όχι όμως πλέον μια κοινωνική τάξη. Η κοινωνία δεν υπάρχει πια στον ενικό, αλλά πλέον μόνο στον πληθυντικό. Επίσης οι κοινωνίες δεν είναι στατικές, αλλά βρίσκονται σε διαρκή ροή. Το οικοδόμημα και τη δομή τους λοιπόν δεν μπορούμε να τα μελετήσουμε με την ησυχία μας. Πριν καν συλλάβουμε το αντικείμενο της εξέτασής μας, τα φαινόμενα που με τόσο κόπο προσπαθούσαμε να περιγράψουμε έχουν ξανά εξαφανιστεί. Μια καινούρια θεώρηση μας δίνει τότε απλώς μια ακόμα φωτογραφία της στιγμής. Σε ποια κοινωνία ζούμε βασικά; Αυτό είναι ένα ερώτημα στραμμένο στο μέλλον. Σκοπό έχει να συμβάλλει στη βελτίωση των κοινωνικών δεδομένων. Οι απαντήσεις βρίσκουν αναγνώριση ιδίως όταν πολλοί σύγχρονοί μας ξαναβρίσκουν σε αυτές τον εαυτό τους. Φυσικά όταν περιγράφουμε την κοινωνία διατρέχουμε τον κίνδυνο να απλοποιούμε την πραγματικότητα. Για να επεξεργαστούμε τις τάσεις όμως είναι αναπόδραστο να τονίζουμε ή να υπερτονίζουμε ιδιαίτερα ορισμένα φαινόμενα. Για να μη γίνουμε, όπως έλεγε ο Karl Mannheim, "θύματα μιας περιορισμένης οπτικής", σκέφτηκα να αντιπαραθέσω μια σειρά τρόπων θέασης, οι οποίες βάζουν διαφορετικές στίξεις και προσπαθούν να κάνουν κατανοητές κάποιες περιέχουσες κοινωνικές συνάφειες με βάση τις δικές τους παρατηρήσεις και ερμηνείες. Τα σχέδια αυτά δεν έχω σκοπό να τα γενικεύσω, αλλά να τα αξιοποιήσω ώστε να διευρύνουμε τις δικές μας απόψεις για την κοινωνία.

Η κοινωνία στην οποία ζούμε είναι μια μαύρη ύλη. Είναι ένα κοινό μυστικό που ο καθένας νομίζει ότι ξέρει, το οποίο όμως σε τελική ανάλυση ποτέ δεν μπορεί να αποκαλυφθεί εντελώς. Μπορούμε να περιγράψουμε μόνον αυτό που βλέπουμε και μόνον τότε μπορούμε να δούμε κάτι όταν στρέφουμε επάνω του τη ματιά μας. Για να χαρακτηρίσουμε την κοινωνία στην οποία ζούμε είναι αναγκαίο πρώτα να τη δούμε από λίγο πιο κοντά. Γι' αυτό σε μια σειρά ανακοινώσεων θα χρησιμοποιήσω έννοιες της κοινωνίας που θεματοποιούν διαφορετικές μορφές συμβίωσης και διαφορετικά σχήματα συμπεριφοράς που καθορίζουν την καθημερινή ζωή.

Ότι με ένα τέτοιο εγχείρημα περπατάω πάνω σε ολισθηρό έδαφος μου είναι συνειδητό. Όμως η επιθυμία μου να μοιραστώ κάποια θέματα των κοινωνικών επιστημών με έναν ευρύτερο κύκλο αναγνωστών είναι μεγαλύτερη από τον φόβο μου να περπατήσω πάνω σε πάγο.

Δεν έχω την αξίωση να παρουσιάσω μια αντιπροσωπευτική τομή των απόψεων των ειδικών ή κάποια λεπτομερή εποπτική εικόνα των κοινωνικών θεωριών. Σκοπός μου είναι να συμπυκνώσω τις επιστημονικές αναλύσεις 10 σύγχρονων διανοητών και να τις παρουσιάσω όσο γίνεται πιο κατανοητά. Το σταθερό ερωτηματολόγιο που θα χρησιμοποιήσω σκοπό έχει να αναδείξει το αυτονόητο του καθενός τους. Σας προσκαλώ να κρίνετε εσείς τις απόψεις τους.

Το project αυτό θα δείξει ότι στο ερώτημα "Σε ποια κοινωνία ζούμε βασικά;" υπάρχει πληθώρα απαντήσεων. Θα παρουσιάσω τους πιο διαφορετικούς τρόπους θέασης και θέσεις. Η έννοια της κοινωνίας θα αναλύεται και θα ερμηνεύεται κάθε τόσο εκ νέου. Τα κοινωνικά μοντέλα είναι ένα σημαντικό στοιχείο της δημόσιας αντιπαράθεσης. Επιπλέον προσφέρουν τα συνθήματα στους πολιτικούς ακτιβιστές.

Οι διανοητές επελέγησαν με βάση τις δημοσιεύσεις τους με θέμα τις "κοινωνικές θεωρίες" και τις διαγνώσεις της εποχής μας. Το γεγονός ότι μόνο μια γυναίκα συμμετέχει στο δείγμα μπορεί και πρέπει να σχολιαστεί κριτικά και μάλιστα σε συνάρτηση με την υποεκπροσώπηση των γυναικών μεταξύ των καθηγητών στις κοινωνικές επιστήμες. Το ποσοστό τους κυμαίνεται διεθνώς γύρω στο 7%.

Το project αυτό δεν έχει την πρόθεση να κάνει κάποια τελική αξιολόγηση. Πολύ περισσότερο θέλει να βοηθήσει ώστε να ασχοληθούν άνθρωποι εντατικά με τις περιγραφές της κοινωνίας, να τις αμφισβητήσουν και σε τελική ανάλυση να τις απομυθοποιήσουν.

Το αν το project αυτό θα μακροημερεύσει ή όχι, θα εξαρτηθεί από την ανταπόκριση τη δική σας που θα πρέπει να είναι τέτοια που να με ενθαρρύνει για να συνεχίσω.

 

© 2014 Συστημικό Ινστιτούτο Θεσσαλονίκης